Je leest:

Zo streng was Calvijn niet

Zo streng was Calvijn niet

Auteur:

Johannes Calvijn, de grondlegger van het Calvinisme, formuleert in zijn hoofdwerk ‘Institutie’ zijn geloofstellingen beslist en streng. Op andere punten spreekt hij zichzelf echter tegen. Volgens literatuurwetenschapper Ernst van den Hemel wilde Calvijn hiermee juist de gelovige die te zelfverzekerd is over zijn geloof bestraffend toespreken. Het imago van fundamentalist dat aan Calvijn kleeft is dan ook niet terecht.

Small
Portret van Johannes Calvijn, tweede helft van de zestiende eeuw.
wikimedia commons

Johannes Calvijn staat bekend als een ijzeren theoloog, die zijn opvattingen over het geloof onwrikbaar vaststelde. Het starre beeld dat er in Nederland van Calvijn heerst is echter vrij uniek. Het viel Ernst van den Hemel (Universiteit van Amsterdam) op dat Calvijn met name in zijn geboorteland Frankrijk juist bekend staat om zijn kleurige en fantasierijke teksten.

In Frankrijk leverde het hem zelfs de karakterisering ‘prins van de Renaissance’ op. Voor zijn promotieonderzoek onderzocht Van den Hemel hoe deze twee identiteiten van Calvijn met elkaar te rijmen zijn.

Volgens Van den Hemel wordt Calvijn in Nederland ten onrechte als fundamentalistische, strenge man gezien. Een van de belangrijkste kenmerken van fundamentalisme – het strikt vasthouden aan bepaalde principes – is namelijk niet terug te vinden in zijn werk. Calvijn probeerde juist zijn lezers constant op het verkeerde been te zetten. Hij haalde zelf de zekerheden in zijn teksten steeds onderuit en dat maakt zijn teksten juist dynamisch. Hij wilde zijn publiek daarmee vooral stimuleren zelf na te blijven denken.

Een voorbeeld van de dynamiek in Calvijn’s werk is zijn uiteenzetting over het bestaan van de aangeboren kennis van god: Calvijn poneert in zijn ‘Institutie’ uit 1559 eerst dat de aangeboren kennis van god inderdaad bestaat, om deze vervolgens onderuit te halen: “Zoals echter de ervaring getuigt, dat in allen van Godswege een kiem van godsdienst is gelegd, zo wordt er ternauwernood één op de honderd gevonden, die die ontvangen kiem in zijn hart koestert, niemand echter in wie zij rijpt: laat staan dat te zijner tijd vrucht gezien wordt.”

Karikatuur

Ook Mirjam van Veen, universitair docent kerkgeschiedenis, die promoveerde op Calvijn, vindt dat er te vaak een karikatuur van de kerkhervormer wordt gemaakt. “De teksten van Calvijn moeten vooral in de context van de zestiende eeuw geplaatst worden. Europa werd in die tijd geteisterd door de godsdienstoorlogen. Calvijn predikte in het door vluchtelingen overspoelde Genève.”

“Zijn ideeën van gematigdheid waren vooral bedoeld om de weinige middelen die er waren een beetje eerlijk te verdelen”, aldus Van Veen. Ook was Calvijn volgens haar geen strikte systeemdenker “Natuurlijk wilde hij mensen overtuigen van zijn opvattingen over de Bijbel, maar niet op zo’n manier dat er geen enkele ruimte voor discussie overbleef”.

Van den Hemel zou graag zien dat onderzoekers vaker vroegmoderne teksten uit literair oogpunt bestuderen om tot een nieuwe benadering van historische teksten te komen. Ook Van Veen zegt de literaire aanpak ‘interessant’ te vinden.

Ernst van den Hemel voerde zijn onderzoek uit met financiering van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Hij promoveerde op 5 juli aan de Universiteit van Amsterdam.

Lees meer over de Reformatie op Kennislink: Religie is politiek

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 juli 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE