Je leest:

Ziek van stress

Ziek van stress

Tijdens de Bijlmerenquête werd de suggestie gewekt, dat de gezondheidsklachten van de bewoners van de Bijlmer verklaarbaar zouden zijn als men de inhoud van de ramp-Boeing volledig zou kennen. Uit de gegevens die nu al bekend zijn, is het onwaarschijnlijk dat zo’n verklaring er komt.

Kunnen klachten als chronische vermoeidheid, concentratiestoornissen, pijnklachten, gewrichtsklachten en ademhalingsproblemen dan verklaard worden door de stress van de catastrofe? Cicero legde deze vraag voor aan internist dr. J. Bolk, die veel patiënten op zijn spreekuur krijgt met medisch onverklaarbare klachten. “Het is een moeilijk onderwerp, waar veel emoties en politieke lading aan verbonden zijn. Over de specifieke situatie in de Bijlmer weet ik niet voldoende, maar ik weet wel dat mensen ernstige gezondheidsklachten kunnen krijgen door traumatische stress. En als je die klachten niet serieus neemt, worden de problemen vaak erger.”

Bolk: “Je hoort het patiënten vaak zeggen: dokter, ik voel me zo naar, er moet toch iets gevonden kunnen worden. Het is voor hen moeilijk te accepteren dat zo’n verklaring er wellicht niet is. Die indruk krijg je ook over de Bijlmerbewoners met medische klachten. Zij voelen zich echt ziek en willen erkenning in de vorm van een medische verklaring. Vandaar dat er zo veel te doen is over een medisch bevolkingsonderzoek en de lading van dat vliegtuig. Ik betwijfel of er daarbij veel gevonden zal worden. Maar waarschijnlijk was het beter geweest als men in een veel eerder stadium die mensen wel goed medisch onderzocht had. Dat had veel ellende kunnen voorkomen.” Hij hoopt dat bij een eventueel onderzoek naar de gezondheidsklachten van de Bijlmerbewoners ook een deskundige op het gebied van posttraumatische stress betrokken zal worden.

Iedereen kent de reacties van het lichaam op ‘gezonde’ stressvolle gebeurtenissen. Wie zenuwachtig is omdat hij in het openbaar moet spreken, heeft vaak een droge mond. Spanning voor een examen kan leiden tot diarree en hartkloppingen en sollicitanten zijn vaak te herkennen aan een wat verhoogde spierspanning in nek en schouders. “Dat soort reacties is tot op grote hoogte ‘gezond’. Je lichaam bereidt zich voor een prestatie. Kijk maar naar schaatsers bij de start, die staan vaak wat te hyperventileren, je ziet de spanning op hun gezicht. Dat is nodig om optimaal te presteren en je hebt achteraf vaak een gevoel van voldoening – vooral als je wint natuurlijk”, aldus Bolk.

Reacties op spanningen kunnen echter een ernstig gezondheidsprobleem veroorzaken als de stress zo overweldigend is dat er sprake is van traumatische stress, of als iemand gedurende langere tijd aan stress blootstaat. In beide gevallen kan men spreken van chronische stress. Wie lijdt aan de gevolgen van een zeer ingrijpende gebeurtenis zoals een vliegramp, een misdrijf of oorlogssituaties, heeft vaak last van ‘herbelevingen’: het slachtoffer beleeft ’s nachts in dromen en soms ook overdag de traumatische gebeurtenis telkens opnieuw.

“Ik ben zeker geen deskundige op het gebied van het posttraumatische stress syndroom. Maar er komen hier op de polikliniek al van oudsher veel slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Zij lijden nu al meer dan vijftig jaar lang aan de gevolgen van hun kampervaringen. Sommigen zitten hier tegenover me met tranen in hun ogen te vertellen hoe elke droom, hoe onschuldig hij ook begint, toch weer uitkomt in die hel van het concentratiekamp”, vertelt Bolk. Deze patiënten lijden soms aan de lichamelijke gevolgen van destijds doorgemaakte ondervoeding, infecties en mishandelingen, maar vaak ook aan gezondheidsklachten waarbij geen duidelijke medische verklaring te vinden is. Ook patiënten met chronische stress door minder ernstige omstandigheden kunnen daar een scala aan lichamelijke klachten van krijgen.

Overlappende cirkels

Er bestaan vele ‘syndromen’ en vele namen van klachtenpatronen die te herleiden zijn tot stress. Patiënten kunnen daardoor bij verschillende medische specialisten terechtkomen. Bij het chronisch vermoeidheidssyndroom staan klachten van extreme vermoeidheid voorop, bij fibromyalgie lijdt de patiënt aan ernstige pijnen in gewrichten en spieren, bij het prikkelbare darm syndroom treedt buikpijn op en heeft de patiënt vaak obstipatie of diarree, bij hyperventilatie is er een gevoel van benauwdheid en een versnelde ademhaling en bij atypische pijn op de borst belandt de patiënt vaak bij de cardioloog op verdenking van hartklachten. Bolk: “Wat al die syndromen gemeen hebben, is dat er wel gezondheidsklachten zijn, maar geen objectieve afwijkingen die je bijvoorbeeld met zorgvuldig lichamelijk onderzoek of laboratoriumonderzoek kunt aantonen. En als er al wat afwijkingen gevonden worden, is niet duidelijk of die het gevolg of de oorzaak zijn van het probleem.”

Als men de klachtenpatronen van de verschillende ‘syndromen’ vergelijkt, valt op dat er veel overlap bestaat. Vaak staat er een klacht op de voorgrond, terwijl bij nader doorvragen een groot scala aan andere klachten naar voren komt. “Als je in de vakliteratuur de lijsten vergelijkt van klachten die voorkomen bij de verschillende syndromen, dan zie je vaak dezelfde klachten terugkomen. Als ik college geef over dit onderwerp, laat ik vaak een plaatje zien van elkaar overlappende cirkels”, zegt Bolk.

In het verlengde van ‘gezonde’ stress

Er bestaat nog niet veel duidelijkheid over het ontstaan van deze medisch onverklaarde klachten. Dat stress een rol speelt, is vaak wel duidelijk. “Je ziet het veel bij mensen met problemen: ontslagdreiging, kinderen die aan drugs verslaafd zijn, huwelijksproblemen. En je hebt een groep patiënten die op zich plezier in hun werk hebben, maar die jarenlang te veel hooi op hun vork nemen. Die hebben een verantwoordelijke baan, nemen elke dag een tas vol werk mee naar huis, vliegen van hot naar her en komen vaak te weinig toe aan leuke dingen. Dat gaat dan jarenlang goed en op een gegeven moment is het ineens te veel. Ik vergelijk het wel eens met een elastiek, dat je telkens weer tot het uiterste kunt uitrekken, tot het ogenblik waarop het knapt.”

Men kan de verklaring zoeken in het verlengde van de ‘gezonde’ stressreacties. Het aanspannen van de spieren kan nuttig zijn als voorbereiding op een lichamelijke prestatie, maar als die spierspanning langere tijd blijft bestaan worden de spieren pijnlijk. Zij kunnen zich niet meer goed ontspannen, waardoor verhardingen in de spier optreden, met karakteristieke pijnlijke drukpunten. Ook de pezen en de plaatsen waar zij aanhechten, gaan op den duur lijden onder de overbelasting. Zo kan men zich een voorstelling maken van het ontstaan van fibromyalgie. De andere klachten zijn te herleiden tot een verstoorde balans in het zogeheten autonome zenuwstelsel. Dat is het gedeelte van ons zenuwstelsel dat zich grotendeels aan onze bewuste beïnvloeding onttrekt. Het regelt zaken als de hartslag en de spijsvertering en speelt een rol bij de urinelozing en het seksuele functioneren. Bij de gezonde stressreactie zorgt het autonome zenuwstelsel ervoor dat het lichaam gereed is om te vechten of te vluchten. De hartslag gaat omhoog, de activiteit in het maagdarmkanaal wordt tijdelijk minder, blaas en darmen krijgen de neiging zich te ledigen. Bij chronische stress treden in al deze orgaansystemen veranderingen op, die kunnen leiden tot aandoeningen als de prikkelbare dikke darm of de atypische pijn op de borst. “Het is nog maar een hypothese, maar het biedt wel aanknopingspunten om te begrijpen waar die klachten vandaan komen”, aldus Bolk.

Diagnose als erkenning

Wie lichamelijke klachten heeft, wil daar graag een lichamelijke verklaring voor. Bovendien hebben lichamelijke ziekten een hogere ‘status’ dan klachten die het gevolg zijn van psychische factoren zoals stress. Kenmerkend voor veel patiënten met medisch onverklaarde klachten is dan ook, dat zij juist zeer sterk gericht zijn op het vinden van een lichamelijke verklaring. Dat kan leiden tot een lange zoektocht van de ene medisch specialist naar de andere. Ook het alternatieve genezerscircuit wordt vaak bezocht.

De grootste fout die de arts volgens Bolk kan maken bij deze patiënten, is het ontkennen van de klachten. “Dat zou ook niet goed zijn. Wie ben ik om te zeggen dat iemand ergens eigenlijk geen last van kan hebben? Alles wat ik kan vaststellen is dat ik geen lichamelijke afwijking kan vinden. Maar ik kan me die neiging van artsen wel voorstellen. Patiënten met moeilijk te verklaren klachten kosten de arts relatief veel tijd. En die tijd is er niet altijd, zeker niet in een algemeen ziekenhuis.”

Tweesporenbeleid: te laat voor de Bijlmerramp?

Voor een deel van de patiënten kan een vorm van psychotherapie helpen om hun lichamelijke problemen beter te beheersen en zo weer de kwaliteit in hun leven te herstellen. De zogeheten cognitieve gedragstherapie is een behandeling die zeer concreet ingaat op de klachten. Samen met de patiënt wordt gezocht naar mogelijkheden om terug te keren naar een gezondere situatie. De angst en onzekerheid ten aanzien van het eigen lichaam wordt expliciet gemaakt en de patiënt wordt aangemoedigd om op zoek te gaan naar informatie over de werking van zijn lichaam. Wie bijvoorbeeld bang is om een hartinfarct te krijgen, kan al een eind geholpen zijn als hij zijn eigen klachten vergelijkt met de klachten van een hartpatiënt en zelf de verschillen constateert.

Cognitieve gedragstherapie wordt gegeven door psychiaters en psychotherapeuten. Huisartsen, internisten en andere medici hebben echter eveneens een belangrijke taak bij medisch onbegrepen klachten. Bolk: “Het is heel belangrijk om van begin af aan een tweesporenbeleid te voeren. Patiënten hebben recht op een goed lichamelijk onderzoek, eventueel aangevuld met nadere diagnostiek. Maar tegelijkertijd moet je de andere optie open houden: dat de klachten het gevolg kunnen zijn van stress, zonder dat er lichamelijk iets te vinden is. Je bereidt de patiënt dan al voor op die andere mogelijkheid, zodat de klachten vaak ook zonder therapie beheersbaar worden.” Gemakkelijk is dit laatste niet altijd, maar het is wel de enige manier om de patiënt te behoeden voor een vruchteloze gang langs vele medische specialisten.

Voor de slachtoffers van de Bijlmerramp is het misschien wel te laat voor zo’n benadering. Zij zijn jarenlang niet serieus genomen. Bovendien wordt er tot op de dag van vandaag gesuggereerd dat er allerlei gevaarlijke stoffen zijn vrijgekomen die schadelijk zijn voor ‘de gezondheid’ – zonder dat iemand uitlegt welke stoffen bij die intens hete brand vrijgekomen kunnen zijn en welke specifieke klachten zij veroorzaken. Die jarenlange miskenning en de onophoudelijke onrust rond de ramp hebben ervoor gezorgd dat voor veel mensen een ‘psychische’ verklaring nog moeilijker te aanvaarden zal zijn. Bolk: “Je merkt dat men een diepgeworteld wantrouwen heeft tegenover deskundigen. Alles wat erover gezegd wordt, krijgt bovendien een politieke lading. Dat maakt het heel moeilijk om een goede benadering te vinden voor het onmiskenbaar aanwezige leed van die mensen.”

Dit artikel is een publicatie van Cicero (LUMC).
© Cicero (LUMC), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 maart 1999

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.