Je leest:

Zelfexperimenten, mag dat wel?

Zelfexperimenten, mag dat wel?

Auteurs: en | 5 juni 2017
iStockphoto

Op bijna elk gebied van de geneeskunde hebben artsen op hun eigen lichaam experimenten verricht. Vooral proeven die zij hebben gedaan met levende micro-organismen hebben sterk tot de verbeelding gesproken. Sommige experimenten hebben zelfs geleid tot een Nobelprijs, zoals die van Duitse arts Werner Forssmann.

Forssmann bracht in 1929 bij zichzelf via een ader in zijn elleboog een katheter in die reikte tot in de hartholte. Zo kon hij een contrastvloeistof inspuiten om zijn eigen hart beter zichtbaar te maken op een röntgenfoto. In datzelfde jaar publiceerde hij zijn bevindingen in het artikel Die Sondierung des rechten Herzens in het Klinische Wochenschrift. Hierdoor behoorde hartonderzoek, pijnloos en zonder beschadigingen ineens tot de mogelijkheden. Maar de eer die hem toekwam, kreeg hij niet. Op een chirurgencongres in 1931 werd zijn werk als een stunt afgedaan; en hij kon zijn wetenschappelijke werk voorlopig wel vergeten.

In Amerika gingen de artsen André Cournand en Dickinson Richards verder met zijn experimenten. Na de Tweede Wereldoorlog konden ze de katheter niet alleen in de rechter hartboezem inbrengen, maar ook in de rechter hartkamer. Later lukte het hen zelfs de katheter in de linker hartkamer te plaatsen en ook de kransslagaderen zichtbaar te maken. Met Forssmann kregen Cournand en Richards in 1956 de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde voor de ontwikkeling van de hartkatheterisatie.

Professor Barry Marshall en Dr Robin Warren ontvingen in 2005 de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde voor de ontdekking dat de bacterie Helicobacter pylori maagzweren veroorzaakt. Om dat te bewijzen had Warren in 1984 zichzelf met de bacterie geïnfecteerd.
ANP Photo, Rijswijk

Maagbacteriën en teeltbalextracten

Toen het de Australische arts Barry Marshall in 1984 niet lukte om varkens te infecteren met een mengsel dat vol zat met de maagbacterie Helicobacter pylori afkomstig van een patiënt, nam hij zelf een slok. Kort daarna kreeg hij tekenen van acute maagslijmvliesontsteking in de vorm van buikpijn, misselijkheid, braken en achloorhydrie (gebrek aan zoutzuur in het maagsap). Dit was het belangrijkste bewijs dat een maagzweer werd veroorzaakt door bacteriën. Hij publiceerde zijn resultaten in de Medical Journal of Australia en het werd een van de meest geciteerde artikelen uit dit tijdschrift. In 2005 kreeg hij samen met patholoog Robin Warren de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde.

Andere experimenten waren minder succesvol, zoals die van de neuroloog Charles Brown-Séquard (geboren 1817). In 1889 maakte hij, als spreker op een zitting van de Franse Academie van Wetenschappen, bekend dat hij zijn verloren gewaande potentie weer had weten op te krikken met injecties van dierlijke teelbalextracten. Ondanks dat zijn resultaten niet door anderen konden worden gereproduceerd en later werden afgedaan als een vorm van autosuggestie, hebben de bevindingen destijds wel de aanzet gegeven tot uitgebreid onderzoek naar de afscheidingsproducten van klieren.

Vrijheid heeft een grens

Omdat er vrij weinig bekend is over hoe vaak artsen en onderzoekers iets op zichzelf uitproberen hielden we in 1989 een schriftelijk enquête onder 250 leden van de Nederlandse Vereniging voor Klinische Farmacologie. Van de 102 (41%) respondenten hadden er 55 een of meer zelfexperimenten verricht in de afgelopen 30 jaar. Die experimenten liepen uiteen van bloeddrukmeting in een slagader, zwaartekrachtonderzoek in een centrifuge tot longspoeling. De meeste experimenten waren echter farmacologisch, wat te verwachten was gezien de onderzoekspopulatie. Een respondent had zelfs onderzoek gedaan bij zijn kinderen. Slechts negen respondenten hadden hun experiment van te voren voorgelegd aan een medisch-ethische commissie. De gerapporteerde bijwerkingen waren onder andere hoofdpijn, braken, diarree, koorts, spiercontracties, verwardheid en hallucinaties. Tweeëntwintig respondenten publiceerden naar eigen zeggen uiteindelijk hun resultaten, maar omschreven zichzelf meestal als human volunteer.

De vraag dringt zich op of dat wel ‘zo maar mag’. Aan de ene kant heeft een individu de vrijheid te doen en te laten wat hij of zij wil. Iemand kan zonder enige voorbereiding de Kilimanjaro beklimmen, fietsen zonder helm of onbeschermde seks hebben. Die vrijheid houdt soms op. Immers je mag niet zelf kiezen of je zonder autogordel of zonder helm aan het verkeer deelneemt. In die gevallen treedt de wetgever op met controlemaatregelen. Dat geldt ook voor experimenteren met jezelf, waarbij fysiologische functies zoals bloeddruk of ziekteprocessen worden bestudeerd. De wetgever beschermt dan de proefpersoon, net als de verkeersdeelnemer, tegen zichzelf.

Dit soort onderzoek valt daarom sinds 1999 onder de Wet mensgebonden onderzoek (WMO) en mag pas worden uitgevoerd als een erkende medisch-ethische commissie toestemming verleend. Dat geldt ook voor experimenten waarbij de onderzoeker ook de proefpersoon is. De medisch-ethische commissie zal het onderzoeksvoorstel moeten afwijzen omdat de invloed van de onderzoeker te groot is, en de proefpersoon niet vrij om te kiezen. Doet de onderzoeker annex de proefpersoon het onderzoek toch dan is dat strafbaar en valt hem of haar een forse geldboete dan wel gevangenisstraf ten deel.

Daarmee zijn de mooie en heldhaftige verhalen die we in een vorige eeuw optekenden voorbij. Dat is jammer als je van verhalen houdt, maar als je ook wetenschapper bent is het voor de wetenschap beter dat de experimenten onafhankelijk en professioneel worden uitgevoerd.

Lees het volgende artikel van het thema ‘Proeven met mensen’

Proeven op mensen door de eeuwen heen

Jos van den Broek en Astrid van de Graaf
Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 juni 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.