Je leest:

Zaterdag kwam de zon als sikkel op

Zaterdag kwam de zon als sikkel op

Auteur: | 28 mei 2003

Op 31 mei was het niet erg om vroeg op te staan. Bij zonsopkomst was een fraaie, bijna volledige zonsverduistering te zien. Kennislink organiseerde een live webcast van het schouwspel.

Kennislink verzorgde op deze pagina een live webcast van de gedeeltelijke zonsverduistering in samenwerking met Volkssterrenwacht Copernicus uit Haarlem, Astronet, Stichting De Koepel, en Volkssterrenwacht Mira in België.

In verband met het noodzakelijke vrije uitzicht bij zonsopkomst over het noordoosten, vond de webcast van Volkssterrenwacht Copernicus plaats vanaf het Best Western Palace Hotel in Zandvoort. Het Kennislinkteam maakte opnamen bij een vrij uitzicht over het water aan het IJsselmeer.

Klik hier voor de speciale Kennislinkpagina met opnamen van de zonsverduistering!

In het midden van Nederland kwam de zon om 05.26 uur op. In het midden van België om 05.36 uur. Dat is normaal bij zomertijd en op de laatste dag van mei. Maar dit keer was er iets vreemds aan de hand met zonsopkomst. In plaats van een steeds grotere wordende, oranjerode bol, verhieven zich twee kleine, glinsterende ‘stekels’ boven de horizon. Steeds langgerekter en naar elkaar toe neigend werden die, totdat ze zich van onderen sloten.

Boven de horizon hing toen een ragfijne sikkel. Het leek wel de sikkel van de maan, die paar dagen tevoren al voor zonsopkomst was te zien. Alleen was het licht van deze sikkel zo fel, dat het al zeer kort erna de ogen begon te verblinden.

De zonnesikkel kort na zonsopkomst. Door de atmosferische straalbreking is het zonsbeeld enigszins afgeplat. Foto: Marius van der Kuijl, Wieringerwerf

De merkwaardige, smalle zonnesikkel deed zich voor omdat vanaf de aarde gezien de maan voor de zon langs schoof. In het noordwesten van Schotland, IJsland en een deel van Groenland ging dat door het midden en was een ringvormige zonsverduistering te zien. Doordat de maan vandaag zeer ver in haar langwerpige baan om de aarde stond, was ze kleiner aan de hemel dan de zon en kon die niet totaal bedekken. Er bleef dus een heldere ring zonlicht over.

Ringvormige zonsverduistering gefotografeerd tijdens een vliegtuigvlucht door het eclipsgebied. Foto: Olivier Staiger / High Moon.

In Nederland en België, juist buiten dit gebied, was er geen ringvormige fase, maar wel een heel fraaie gedeeltelijke verduistering, waarbij de zonsdiameter voor bijna 90 procent door de maan werd bedekt.

Zichtbaarheidsgebied van de zonsverduistering. bron: Fred Espenak/NASA/Goddard Space Flight Center

De zonsverduistering in onze omgeving. bron: Fred Espenak/NASA/Goddard Space Flight Center

Zo trokken bijschaduw (grijs) en kernschaduw (rood) van de maan over de aarde. Klik op de afbeelding om de animatie te zien. bron: A.T. Sinclair

Het maximum van de verduistering vond bij ons plaats om 05.32 uur en dat was dus vrijwel bij zonsopkomst. Twintig minuten na zonsopkomst in Nederland (tien minuten in België) ging nog maar 70 procent van de zonsdiameter achter de maan schuil. Om 06.00 uur was dat nog maar 40 procent, om 06.15 uur nog 22 procent en om 06.30 uur (België 06.28 uur) was de laatste aanraking van de maan met de zonneschijf. In Nederlands stond de zon toen nog maar 7 en in België slechts 6 graden boven de horizon.

De gedeeltelijke verduistering omstreeks 06.00 uur. Foto: Marc van Beelen, Rijnsburg.

De eerstvolgende zonsverduistering die vanuit Nederland en België zal zijn waar te nemen, vindt plaats op 3 oktober 2005. De zon zal dan overdag voor ruim de helft worden verduisterd. In een smalle strook door Portugal, Spanje en Afrika is dan een ringvormige verduistering te zien.

Op 26 maart 2006 vindt een totale zonsverduistering plaats, waarvan de totale fase vanuit een smalle strook door Afrika, Turkije en Azië is te zien. De eerstvolgende keer dat zich in onze streken weer een bijzondere zonsopkomst met een gedeeltelijk verduisterde zon zal voordoen, is op 4 januari 2011. De zon zal dan voor driekwart zijn verduisterd.

Bij de projectiemethode wordt het zonsbeeld achter de kijker geprojecteerd op een stuk wit papier of karton. Het beeld wordt daarbij scherpgesteld met behulp van het oculair.

Ook met een eenvoudige verrekijker kan een zonsbeeldje worden geprojecteerd, waarop ook de grotere zonnevlekken te zien zijn. De verduistering is zo uitstekend en veilig te volgen. Maar pas bij de projectiemethode wel op! Kijk nooit rechtstreeks door verrekijker of telescoop naar de zon; de kijker werkt als brandglas en kan de ogen ernstig beschadigen. Laat een (verre)kijker nooit onbewaakt de zon projecteren. Loop niet het risico dat bijvoorbeeld kinderen een rechtstreekse blik in de kijker werpen!

Projectie met een verrekijker. Stichting De Koepel

Verblinding

Het menselijk oog is kwetsbaar voor verschillende soorten straling. Ultraviolette zonlicht dat de grond bereikt (290-380 nm) veroudert de cellen van van het oog en veroorzaakt grauwe staar. Meer directe schade wordt veroorzaakt door straling waar het netvlies gevoelig voor is: straling van 380 tot 1400 nm, van blauw tot nabij infrarood. Vooral het kortgolvige zichtbaar licht (blauw en groen) is bij te hoge intensiteit een gevaar: cellen worden beschadigd door interne chemische reacties, delen van het netvlies vallen uit en men kan tijdelijk of permanent slecht zien.

Het rode en vooral het infrarode licht wordt in het oog geabsorbeerd en de energie wordt omgezet in warmte. Teveel van deze straling betekent dat cellen letterlijk kunnen gaan koken en dan is blindheid het gevolg. Zowel de chemische als de thermische beschadiging merk je niet direct, want in het netvlies zijn geen pijnzintuigen. Pas na enkele uren manifesteert zich de schade en dan is het te laat.

Veilige filters moeten dus in het golflengtegebied van 380 tot 1400 nm het teveel aan zonlicht wegfilteren. Om onder de voor het oog schadelijke grens te blijven mag een maximale doorlating van 0,0032 procent plaatsvinden. Voor comfortabel waarnemen mag dat tien keer minder.

Zonnefilters

Een goed zonnefilter voor waarneming met het blote oog is gealuminiseerd mylar, dat speciaal is gemaakt voor zonne-observatie (bijvoorbeeld ‘Solar Screen’). Hetzelfde geldt voor een lasglas met een verduisteringsfactor van 12 tot 14. Veilig zijn verder zwarte polymeerfilters, en twee lagen volledig belichte en ontwikkelde (geheel gezwarte) zwart-wit negatief film op zilverbasis. CD’s die van een aluminiumlaagje zijn voorzien dat zó dik is dat een lamp er van dichtbij maar nét doorheen is te zien, kunnen ook worden gebruikt.

Onveilig zijn: gezwarte kleurenfilm, gezwarte zwart-wit film op chroombasis, neutrale zonnefilters voor fotografische doeleinden en polarisatiefilters, In het visuele gebied blokkeren ze voldoende licht, maar in het infrarood laten ze veel te veel door! Een beroet glaasje doet het in principe goed in alle golflengtegebieden, maar het is zeer moeilijk een uniform beroet glas te maken en de roetlaag is zeer kwetsbaar. Alleen al door het aan te raken, raakt de laag beschadigd.

Eclipsbrillen

Voor visuele waarneming is een speciale eclipsbril het handigst. Sommigen hebben deze eclipsbrilletjes nog van de totale zonsverduistering van 1999 die in Europa was te zien. Het filtermateriaal zit bij zo’n brilletje gevat in een kartonnen brilmontuur. Niet al deze brilletjes waren echter even goed. Speel daarom op zeker en kijk ook door deze filters niet langer dan dertig seconden achtereen. Laat daarna de ogen even rusten, alvorens opnieuw te kijken. Gebruik de bril alleen om met eigen ogen naar de zon te kijken, en nooit achter een verrekijker of telescoop!

Hoe reageerde de natuur?

Omdat de zon grotendeels verduisterd was voor zonsopkomst, zou er sprake zijn van een veel donkerder ochtendschemering dan normaal. Jacob Kuiper van het KNMI vroeg zich af hoe de natuur zou reageren op eclipsochtend. Proefondervindelijk vond hij dat het maximum van het vogelgezang op een normale ochtend eind mei ergens tussen 04.25 en 05.00 uur ligt, dus ruim vóór zonsopkomst.

Hoe zouden de vogels reageren op de afnemende hoeveelheid schemeringslicht (misschien zijn hun ogen daarvoor gevoeliger dan die van de mens)? Zouden ze tegen half zes bijvoorbeeld weer opnieuw beginnen met zingen als het echt merkbaar donkerder zou worden? zouden ze daarmee abrupt stoppen als de zon ineens boven de horizon verscheen? Omdat het in onze streken in de zomermaanden ’s nachts nooit echt donker wordt, bleef de schemering helder en was er van de voorspelde reacties van dieren weinig tot niets te merken.

Volkssterrenwachten in Nederland en België

Multimediafragment van de zonsverduistering

Een filmpje zoals de zonsverduistering van 31 mei 2003 er in Delft-Zuid uitzag. Het zijn prime focus opnamen gemaakt met een Meade ETX90 en een Minolta 7000 spiegelreflex.Een zonnefilter was niet nodig.De foto?s zijn na afdrukken gescand en (provisorisch) bewerkt tot een filmpje.

Het aardige is, dat niet alleen de kleur verandert (rood-oranje-geel-wit), maar ook de vorm van de zon.Hoe lager aan de horizon, hoe meer afgeplat de zon is door de vervorming van de atmosfeer.

Dat merk je niet op als je er naar kijkt, maar als je de opnames over elkaar positioneert, merk je dat bij elke opname de zon een paar pixels minder afgeplat wordt.

multimediafragment van zonsverduistering (downloadbaar AVI-filmpje)

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 mei 2003

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.