Je leest:

Wordt 2012 het jaar van Occupy?

Wordt 2012 het jaar van Occupy?

Auteur: | 4 januari 2012

Nu steeds meer aanhangers van de Occupy beweging hun tenten moeten afbreken én de actiegroep nog altijd geen duidelijk doel heeft, wordt er in de media druk gespeculeerd over het einde van deze sociale beweging. Maar haar nu al afschrijven lijkt voorbarig.

“Waarom ik hier sta? Omdat ik weet dat het beter kan!” lacht Marcel Meijer van de Occupy beweging in Enschede, die behalve een handjevol Nederlanders ook een Duitser en een Schot telt. Onder een ‘Occupy!’ spandoek, opgehangen aan het stadhuis, maken ze praatjes met het winkelend publiek of discussiëren onderling met de nodige handgebaren. “Veel mensen hebben schulden, de politici zitten er vooral voor zichzelf, er zijn milieuproblemen, en er is een wereldwijd hongerprobleem. O ja en er is natuurlijk de economische crisis dankzij de banken, maar dat weet iedereen nu wel,” somt Marcel vlot de aanleidingen voor zijn deelname aan de Occupy beweging op.

Gevraagd naar oplossingen voor de problemen schudt mededemonstrant Ingeborg van der Aar demonstratief het hoofd: “Die bieden we juist nadrukkelijk niet. Wat we wel doen is vragen stellen, en iedereen aanmoedigen dat te doen. We hebben ook nog geen eisen.” Hoewel, een in zwart gehulde Duitse activist die liever anoniem wil blijven geeft ze indirect al wel een beetje aan: meer democratie van onderen en een ‘einde aan hiërarchieën’.

De eerste bezetting in het financiele Wall Street district in New York. Sindsdien bloeide Occupy op in meer dan 81 landen.

Occupy kenmerken

Het blijken dé kenmerken te zijn van de Occupybeweging: gewoon uiting te geven aan boosheid als lid van een (vermeende) 99% meerderheid die te lijden heeft onder een rijke en machtige 1% minderheid. En in plaats van eisen te stellen het huidige systeem actief bevragen. Als methode van besluitvorming werkt de beweging bovendien met ‘democratie van onderaf’, waarbij ieders stem gelijk telt. Al zijn er nog geen concrete eisen, het is wel duidelijk dat het de beweging niet om één bepaalde kwestie te doen is, zoals bijvoorbeeld hogere lonen, maar om een radicale omwenteling van het huidige systeem.

Amerikaanse demonstrant met Occupy’s 99% slogan.
Schiffc, Flickr creative commons

Naast haar ‘revolutionaire’ denkwijze, valt het intensieve gebruik van internet als communicatiemiddel binnen de beweging op. Zo hebben alle Enschedese actievoerders elkaar op het web gevonden. Maar er is meer. “Door aanvankelijk vooral via internet te horen over andere acties heeft er een ‘spontane besmetting’ kunnen plaatsvinden. Hierdoor kon de ene groep de andere weer inspireren,” zegt socioloog Jacquelien van Stekelenburg, die de snelle opkomst van de beweging zonder een vorm van centrale coordinatie hoogst ‘opwindend’ noemt.

Toch is de Occupy beweging niet zo nieuw als ze misschien op het eerste gezicht lijkt. Occupy is deels geworteld in anti-establishment bewegingen die haar de afgelopen jaren voorgingen. Van de Anti-globaliseringsbeweging, tot de Indignados in Spanje, maar ook ‘ruimtelijke rechtvaardigheids’ bewegingen als Right To The City. “Daarnaast bouwt ze losjes voort op het gedachtengoed van linkse groeperingen op Internet, zoals hackersgroep Anynymous en Wikileaks”, vertelt Marcel Mars, onderzoeker van digitale media aan de Universiteit van Maastricht. Alleen daarom al lijkt de kans klein dat met het verdwijnen van de tenten ook de beweging snel zal verdwijnen.

Occupy demonstranten met maskers van de Anonymous beweging op.
freeimagefinder.com

Tegelijkertijd laat het verloop van haar voorgangers zien hoe moeilijk het is een revolutionaire omwenteling te realiseren; ze zijn nooit een massabeweging geworden, maar opereren nog altijd aan de rand van de samenleving. Als ze nog bestaan. “Ze kwamen vooral over als ineffectief en onnodig”, schreef het toonaangevende Amerikaanse Time Magazine onlangs dan ook over protestbewegingen die in de jaren negentig en in de eerste tien jaar van deze eeuw opereerden. Sommigen zoals de anti-globaliseringsbeweging hadden weliswaar een tijdelijk ontregelend effect, maar daar bleef het dan ook bij. Dit roept de vraag op hoe je als protestbeweging dan wel invloedrijk kunt worden?

Beïnvloeding

“Er zijn traditioneel eigenlijk twee manieren om politieke invloed uit te oefenen voor een sociale beweging” vertelt van Stekelenburg. “Ofwel de beweging of een deel ervan wordt een politieke beweging die gaat deelnemen aan de verkiezingen om op die manier via bestaande politieke instituties als het parlement invloed uit oefenen. Ofwel de beweging blijft in de protest arena en oefent effectief druk uit op bestaande structuren.”

Maar Occupy is veel vernieuwender dan dat: in tegenstelling tot ‘traditionele’ sociale bewegingen richt de beweging zich helemaal niet op specifieke regeringen, politieke partijen of politici. Ze heeft het veel meer over de politiek zelf en over de manier waarop besluiten worden genomen. “Als ik er een label op zou moeten plakken dan zou ik kiezen voor ‘bewustwordingsbeweging’”, zegt van Stekelenburg.

Posters zijn een van de manieren waarop Occupy mensen bewust wil maken.

Maar ook als bewustwordingsbeweging lijkt het ontwikkelen van een actieprogramma nodig om geen kansen te missen. Het gebrek aan duidelijke actiepunten leidt al tot toenemende ergernis bij burgers (naast irritatie over de troep die sommige Occupy kampementen achterlieten. “Wat willen die lui dan eigenlijk” is een veelgehoorde reactie).

Aan de andere kant is de bedenktijd die de groep zichzelf gunt misschien helemaal niet zo erg. Zeker niet als dat nadenken leidt tot vernieuwende oplossingen voor de crisis of tot initiatieven die de groep een wat serieuzer imago kunnen geven. Zo hield de groep in Enschede onlangs een ‘geschenkenruilmarkt’ zodat ook mensen met weinig geld kerst konden vieren. Dergelijke sympathieke acties kunnen Occupy ook lokaal meer ‘smoel’ geven.

Ook ziet het er naar uit dat de economische crisis, als een belangrijke ‘aansteker’ van de ontevredenheid binnen de samenleving waar Occupy op inspeelt, nog wel even blijft duren. Daarbij beginnen groepen als Occupy Amsterdam langzamerhand al wel de eerste eisenpakketten te formuleren.

Mentaliteitsverandering?

Al met al zou Occupy’s invloed wellicht die van sociale bewegingen uit de jaren zestig kunnen blijken te zijn. Die ontstonden ook uit een gevoel van algemene onvrede over de politiek en de economie. Uiteindelijk werd dat gevoel van ontevredenheid wel degelijk in duidelijke wensen omgezet, zoals meer rechten voor vrouwen en homo’s en meer medezeggenschap in bedrijven en universiteiten. Diverse maatschappelijke organisaties brachten deze eisen vervolgens vaak naar voren.

Kortom, die toenmalige sociale bewegingen waren het resultaat van een mentaliteitsverandering in de maatschappij én wilden deze verder aanwakkerden, en laat dat laatste nou precies zijn wat Occupy voor staat.

Occupy demonstranten in Amsterdam.
Joost J. Bakker

Geholpen door hun zichtbaarheid in de media lijkt Occupy soms zelfs al een beetje te slagen in haar bewustmaking. Zoals een deelnemer aan Occupy Amsterdam het op Radio 1 verwoordde: “Ik hoorde dat een VVD-er onze acties eerst maar niets vond, maar het achteraf toch wel eens was met ons standpunt dat de bonussen verlaagd moeten worden. Kijk, dat is nou precies wat we willen.”

Welke politieke partij precies eventuele veranderingen zou moeten doorvoeren, en of die partij politiek gezien links of rechts is maakt de Occupy-ers daarbij dus weinig uit. Als er maar iets verandert.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 januari 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.