Je leest:

Wie zoet is… krijgt gaatjes

Wie zoet is… krijgt gaatjes

Maar fluoride helpt tandbederf tegengaan

Auteur:

Snoep is de belangrijkste oorzaak van tandbederf oftewel cariës. Vooral sucrose bevordert cariës, nog meer dan glucose of fructose. Gelukkig maken fluoride-ionen tandglazuur cariësbestendig. En suikervervangers zoals sorbitol en xylitol geven minder aanleiding tot tandbederf.

Small
Vrije Universiteit

Bij iedereen is in de zogenaamde tandplak op en om de tanden een rijke flora aan bacteriën aanwezig. Sommige van deze bacteriën, de zuurvormende bacteriën, breken sucrose af tot melkzuur. Dit melkzuur zorgt voor een lage pH, waar tandglazuur niet tegen kan. Tandglazuur lost op in zuur.

Vooral regelmatig snoepen, waardoor het mondspeeksel nauwelijks de kans krijgt om de pH in de mond weer neutraal te maken, vormt een grote bedreiging voor je tanden. Ook zure dranken zijn slecht voor je gebit, maar die blijven meestal niet zo lang in je mond als snoep.

De kleur van chemie

Dit artikel is afkomstig uit het hoofdstuk ‘Suiker’ uit de VU-uitgave ‘De kleur van chemie’, een bundeling van informatieve brochures voor havo/vwo scholieren.

Hoe erg tandbederf enkele tientallen jaren geleden is geweest, is nu nauwelijks meer voor te stellen. In 1964 had slechts twee procent van de kinderen op de brugklas-leeftijd nog een gaaf gebit, dat wil zeggen ongeveer één leerling per twee klassen. De gemiddelde brugklasser had al zeven gaatjes (en vullingen). De angst voor de tandarts was dan ook legendarisch.

Fluoride

Daarna verbeterde de toestand sterk door toepassing van fluoride. Tandglazuur kun je je voorstellen als een kristalrooster met Ca2(OH)PO4 als gemiddelde verhoudingsformule. Als een aantal hydroxide(OH)-ionen is vervangen door fluoride-ionen, blijkt het tandglazuur veel sterker en beter bestand tegen zuur.

Small
Wikimedia Commons

De aanval op de cariës-epidemie werd ingezet in de jaren ‘60, na het bekend worden van de resultaten van een beroemd geworden onderzoek in Tiel en Culemborg. Nadat het drinkwater in Tiel vanaf 1953 werd gefluorideerd, en in Culemborg niet, bleek 15 jaar later het aantal gaatjes in de tanden bij de schooljeugd in Tiel 80% lager te zijn dan in Culemborg! Al snel werd overal in het land tot drinkwaterfluoridering besloten.

Principiële tegenstanders vonden echter dat fluoride als een medicijn beschouwd kan worden en dat medicijnen niet in drinkwater thuishoren. Hun stelling was dat ieder zelf over het gebruik van fluoride moet kunnen beslissen. Toen het parlement het met deze visie eens bleek te zijn, werd de drinkwaterfluoridering weer afgeschaft. Wel werd het gebruik van fluoridetabletjes en van fluoridetandpasta sterk aanbevolen.

Het resultaat is bekend: er zijn veel meer mensen met een gaaf gebit. De tandartsen kunnen hun tijd nu besteden aan andere zaken dan boren en vullen. Zoals het aanleggen van gouden kronen bij mensen die nog van vóór het fluoridetijdperk zijn. En het aanmeten van beugels.

Kauw je tanden schoon en fris

Small
Sorbitolmolecuul. Klik voor een vergroting.

Veel soorten kauwgum zijn ‘goed voor de tanden’, je kunt je tanden ermee ‘schoon kauwen’ en ze hebben vaak een ‘frisse smaak’. Wat is de scheikundige achtergrond van al deze reclame?

In kauwgum wordt op grote schaal als zoetmiddel sorbitol of xylitol gebruikt (in plaats van sucrose). Het sorbitolmolecuul lijkt erg veel op glucose: het enige verschil is dat de C=O groep aan het uiteinde van het glucosemolecuul vervangen is door een C-O-H groep. Hierdoor is sorbitol minder goed verteerbaar geworden voor de zuurvormende bacteriën in de mond, en is het dus minder nadelig voor de tanden.

Small
Xylitolmolecuul. Klik voor een vergroting.

Behalve in ‘suikervrij’ snoep wordt sorbitol ook veel toegepast in dieetproducten voor mensen met suikerziekte. Sorbitol komt in de natuur in allerlei vruchten voor, maar het is goedkoper om het met een eenvoudige reactie uit glucose te maken.

Een andere suikervervanger in kauwgum is xylitol. Het molecuul xylitol is een koolstofatoom korter dan een sorbitolmolecuul en is voor de mondbacteriën helemaal niet meer te verteren. Net als sorbitol geeft xylitol een frisse smaak. Dat komt omdat het oplossen van de stof in water energie kost (endotherm is), zodat het warmte onttrekt aan de omgeving. Hierdoor ontstaat een koud gevoel in de mond.

Kleurchemieuitsnede
Vrije Universiteit Amsterdam

Het boek ‘De kleur van chemie’ werd in 2007 uitgegeven door de Faculteit der Exacte Wetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam (Afdeling Scheikunde en Farmaceutische Wetenschappen). Het is een geactualiseerde bundeling van informatieve brochures voor havo/vwo scholieren. Ze belichten de rol van de scheikunde op tal van gebieden.

Alle Kennislinkartikelen uit het hoofdstuk ‘Suiker’:

Dit artikel is een publicatie van VU Amsterdam, Faculteit der Exacte Wetenschappen.
© VU Amsterdam, Faculteit der Exacte Wetenschappen, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 januari 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE