Je leest:

Westerse correspondenten gehinderd door Chinese overheid

Westerse correspondenten gehinderd door Chinese overheid

In Nederland zijn journalisten vrij om te schrijven wat ze willen, maar in China bestaat deze persvrijheid niet. Wat betekent dat voor westerse journalisten die vanuit China voor westerse media verslag doen over gebeurtenissen in China? Correspondenten in China blijken ernstig in hun werk te worden belemmerd door de overheid, zo blijkt uit onderzoek van masterstudent Media en Journalistiek Ivana Zolak.

Enkele jaren geleden publiceerde Joris Luyendijk het boek Het zijn net mensen over zijn werk als correspondent in het Midden-Oosten. In zijn boek stelt hij dat het moeilijk is voor westerse journalisten om in landen met een dictatoriaal bewind objectief verslag te doen. Zijn stelling riep veel discussie op. In hoeverre is het voor westerse correspondenten mogelijk om in China waarheidsgetrouw te schrijven, een land waar eveneens geen persvrijheid bestaat?

Treinongeval

Een goed voorbeeld van hoe journalisten in China moeten werken komt uit de zomer van 2011 toen twee treinen op elkaar botsten ten Zuiden van Shanghai. Het ongeluk op een nieuwe Chinese hogesnelheidslijn kostte veertig passagiers het leven.

China metroongeluk
Na het treinongeluk in de zomer van 2011, vond er dat najaar ook een ongeluk in de metro van Shanghai plaats. Op de foto evacueren reddingswerkers gewonden gevallen tijdens dat metro-ongeluk

De Chinese overheid zag direct in dat het ongeluk kon leiden tot slechte publiciteit. De overheid zorgde ervoor dat de treinen zeer snel werden geborgen en dat de media zich zouden houden aan strenge regels over wat wel en niet over de ramp mocht worden verspreid. De media zouden vooral emotioneel aansprekende verhalen moeten vertellen en niet zoeken naar de oorzaken van de ramp.

Toen de media deze richtlijnen niet direct opvolgden, reageerde de overheid met een aanzienlijke verscherping van de persrichtlijnen met als gevolg dat alle teksten die hier online over verschenen, werden gecensureerd. Berichtgeving over het ongeluk werd in zijn geheel verboden en geplande artikelen moesten worden vervangen door ander nieuws. De door de overheid opgelegde extra beperkingen werden ditmaal als vanzelfsprekend door de Chinese media in acht genomen.

Small
De Chinese journalist Shi Tao kreeg 10 jaar gevangenisstraf wegens het aan de kaak stellen van censuurmaatregelen.
Flickr: Mr.Fink’s Finest Photos

Deze handelswijze van de Chinese geprinte pers is kenmerkend voor het autoritaire mediasysteem in China. Kritische berichtgeving wordt door middel van censuur doorgaans een halt toegeroepen, omdat het beschermen van het imago van de Chinese Communistische Partij tot de kerntaken van de media behoort.

Correspondenten die voor westerse media verslag doen van nieuws in China hebben hun journalistieke visie gevormd in het westen. Zij gaan uit van persvrijheid, transparantie en objectiviteit. In China blijkt het moeilijk om deze normen te hanteren. Correspondenten blijken echter weinig anders te kunnen doen dan zich aanpassen aan de beperkingen die de overheid hen oplegt.

Chinese overheden

De Chinese overheden hebben met elkaar gemeen dat ze proberen ervoor te zorgen dat China een positief imago behoudt. Correspondenten ondermijnen dit doel, omdat ze regelmatig ook negatieve zaken over China schrijven. Overheden proberen dit tegen te houden. Er zijn verschillende overheden in China die correspondenten in hun werk kunnen beperken. Zij stellen kritische vragen niet op prijs, laat staan dat ze er antwoord op geven.

Hoe de Chinese centrale overheid precies functioneert is niet openbaar. De overheid komt alleen met propaganda en is nauwelijks bereid vragen van correspondenten te beantwoorden of informatie te verstrekken. De correspondenten hebben nauwelijks toegang tot informatie over zaken waarbij toegang in het Westen juist vanzelfsprekend is, zoals de bestuurders en de besluitvorming.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken zou voor correspondenten een belangrijke informatiebron moeten zijn omdat deze dagelijks persconferenties organiseert. Hoewel journalisten hier wel vragen kunnen stellen, blijkt dat ze nauwelijks concrete, volledige of actuele informatie krijgen over gebeurtenissen in China. Ze worden veelal afgewimpeld of doorverwezen naar andere instanties die onbereikbaar zijn. De informatie die het ministerie geeft is meestal onbruikbaar.

Correspondenten komen ook met lokale overheden in aanraking. China bestaat uit 34 provinciale divisies. Deze divisies zijn gevormd uit verschillende provincies, gemeenten, autonome regio’s en SAR’s (special administrative regions, zoals Hong Kong). Iedere provinciale divisie wordt bestuurd door lokale autoriteiten die vervolgens aan de centrale overheid rapporteren.

China provinces
Kaart van China’s verschillende lokale overheden: provincies (geel), gemeenten (roze), autonome regio’s (groen) en SAR’s ofwel special administrative regions (rood).

Maar in elke stad of provincie worden journalisten wel weer anders behandeld, omdat de bestuurders daar toch enige autonomie hebben ten opzichte van de nationale overheid. Dit maakt dat de censuur bij lokale overheden soms groter, maar soms ook kleiner kan zijn.

Zolang correspondenten positieve verhalen over China vertellen hebben ze echter weinig tot geen last van de overheid. Ze hebben toegang tot diverse bronnen en kunnen genoeg informatie verzamelen. Pas bij controversiële onderwerpen, gevoelige historische thema’s zoals de Jasmijnrevolutie of de uitreiking van de Nobelprijs aan de activist Liu Xiaobo zijn correspondenten in de ogen van de overheid een risicofactor.

Beperkingen

Tegen welke concrete beperkingen lopen correspondenten in China aan? Een belangrijk probleem is dat beperkingen en censuur zich niet duidelijk aankondigen. Voor correspondenten is het vaak onduidelijk hoe overheden zullen reageren en welke regels er zullen gelden bij het verrichten van hun werk. Soms worden regels achteraf ingevoerd waardoor correspondenten vooraf niet kunnen weten welke regels er precies gelden.

Regeringsgebouw china2
Overheidsgebouw in de Chinese miljoenenstad Shenzhen. Zolang journalisten mooie plaatjes schieten, ondervinden zij in China weinig weerstand. Maar bij gevoelige onderwerpen laat de Chinese overheid hen niet graag achter de façade toe.

Overheden in China verscherpen regels als ze daar aanleiding toe zien en handhaven wetten soms ook verschillend. Een voorbeeld van de grillige handelswijzen zijn vergunningen. Als een overheid niet wil dat een correspondent op een bepaalde plaats onderzoek doet of mensen interviewt, kan een ambtenaar zeggen dat er een vergunning nodig is om dit te doen en dat de journalist deze niet heeft. Het maakt daarbij voor de overheid niet uit dat die vergunning nooit aangevraagd had kunnen worden of helemaal niet bestaat.

De overheid maakt ook gebruik van directe controles. Een voorbeeld is het volgen wat correspondenten schrijven. De Chinese ambassades overal ter wereld houden bij wat de correspondenten in hun thuisland over China publiceren. De Chinese overheid weet zo wat de correspondenten schrijven en of ze ‘voor’ of ‘tegen’ China zijn. Als een correspondent te kritisch is, worden ze daar door het ministerie van Buitenlandse Zaken op gewezen en kan de overheid dreigen het journalistenvisum in te trekken. Bij een kritische journaliste van Al Jazeera, Melissa Chan gebeurde dat ook.

Gevolgen

Correspondenten willen een divers beeld geven van China, maar zijn niet vrij om over alle thema’s te schrijven. Onderwerpen die negatief zijn over de Chinese overheid leveren veel tegenwerking op. Hoewel het soms duidelijk is welke thema’s gevoelig zijn, is dat niet altijd het geval. Sommige thema’s zijn altijd gevoelig, zoals het bloedbad op het plein van Hemelse Vrede in 1989. Vaak zijn de Chinese media zelf een goede informatiebron voor correspondenten om erachter te komen welke thema’s gevoelig liggen en welke niet.

Tianmen square
Plein van de Hemelse Vrede, of Tiananmen-plein, in de Chinese hoofdstad Beijing. De Chinese overheid wordt niet graag herinnerd aan het bloedbad dat hier in 1989 plaatsvond.

Ook heeft de behandeling door de overheid gevolgen voor de bronnen die correspondenten kunnen gebruiken. Alleen bij niet-gevoelige onderwerpen is het makkelijk bronnen te raadplegen. Juist bij journalistiek interessante thema’s is dit moeilijk. Voor burgers kan het gevaarlijk zijn om als bron te fungeren en de overheid waarschuwt burgers dan ook dat ze dit beter niet kunnen doen. Burgers riskeren opsluiting of andere straffen als ze aan publicaties meewerken.

Correspondenten kunnen daarom ook niet transparant zijn over wie hun bronnen zijn, met name bij gevoelige thema’s. Correspondenten laten namen vaak weg in hun berichtgeving of verzinnen pseudoniemen die mensen onvindbaar maken voor de Chinese overheid.

Net zoals Joris Luyendijk aangeeft voor het Midden-Oosten, hebben Westerse journalistieke waarden ook in China relatief weinig waarde. Correspondenten worden door de overheid ernstig beperkt tijdens de informatieverzameling waardoor de kans dat nieuws over China in een land als Nederland volledig en correct is, tamelijk klein is. Correspondenten doen hun best dit op te lossen, maar kunnen hier maar beperkt iets aan veranderen.

Dit artikel is gebaseerd op de masterscriptie Media en Journalistiek (Erasmus Universiteit Rotterdam) van Ivana Zolak over het werk van Chinese correspondenten.

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 februari 2014

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE