Je leest:

Welke cel had u gewenst?

Welke cel had u gewenst?

Auteur: | 28 februari 2011

Een aantal jaar geleden ontdekten Japanse wetenschappers dat volwassen huidcellen zijn om te vormen tot stamcellen. Deze kunnen vervolgens weer worden omgetoverd tot een scala aan celtypes. LUMC-onderzoekers maken hier nu dankbaar gebruik van.

Small
Stamcel op nanodraadjes.
CIRM

Hij zal er ongetwijfeld een keer de Nobelprijs voor krijgen. De Japanse professor Shinya Yamanaka ontdekte in 2007 dat volwassen huidcellen relatief makkelijk zijn om te vormen tot stamcellen. Door toevoeging van vier genen aan huidcellen van een volwassene ontstaan zogenaamde induced pluripotente stamcellen (iPS-cellen) die zich tot praktisch elk weefsel kunnen ontwikkelen. Daardoor bieden ze enorm veel mogelijkheden voor onderzoek naar allerlei ziektes.

Nu, vijf jaar na de ontdekking, hebben onderzoeksinstellingen over de hele wereld zich de techniek eigen gemaakt. Ook LUMC-onderzoekers zijn er meteen enthousiast mee aan de slag gegaan. In 2009 maakten zij de eerste menselijke iPS-cellen van Nederland. Inmiddels is het maken ervan zo’n routine geworden dat de afdelingen Moleculaire Celbiologie en Anatomie & Embryologie een zogenaamde iPS-faciliteit hebben kunnen opzetten. Hier kunnen LUMC-onderzoekers sinds februari terecht voor het laten maken van iPS-cellen.

Syndroom van Rett

“Deze cellen bieden unieke mogelijkheden”, zegt dr. Harald Mikkers, die samen met dr. Christian Freund de iPS-faciliteit runt. “Je kunt van een patiënt grote hoeveelheden cellen kweken van een bepaald type.” Dat maakt iPS-cellen erg geschikt om ziekteprocessen te bestuderen en potentiële medicijnen te testen. “Vroeger moest je de cellen bij een patiënt afnemen, wat vaak lastig of zelfs onmogelijk is. Nu neem je een minuscuul stukje huid van een onopvallende plek, bijvoorbeeld onder de oksel, maakt er iPS-cellen van en je hebt patiëntspecifieke stamcellen die je kunt laten uitrijpen tot bijna ieder gewenst type cel”, aldus Freund.

Recent onderzoek aan het syndroom van Rett illustreert de potentie van iPS-cellen. Mensen met deze genetische aandoening zijn gehandicapt door gebreken in het zenuwstelsel. Als je zenuwcellen van een patiënt met dit syndroom opkweekt uit iPS-cellen, zie je die gebreken verschijnen. “Ze blijken onder andere minder verbindingen aan te gaan met andere cellen, hun netwerk is kleiner. Met een experimenteel medicijn bleek dit positief te beïnvloeden”, vertelt Mikkers.

Ernstige immuunziekte

In het LUMC wordt veel onderzoek gedaan naar hart- en vaatziekten. “IPS-cellen van patiënten met een genetische hartritmestoornis zijn hier bij uitstek geschikt voor, omdat de uit de iPS-cellen gemaakte hartspiercellen ook meetbare ritmestoornissen vertonen. Die willen we gebruiken om medicijnen op te testen. Proefdieren als muizen en ratten zijn hiervoor alleen beperkt bruikbaar, onder meer omdat hun hart te snel klopt”, aldus Freund.

Daarnaast wordt er in het LUMC onderzoek gedaan naar de zeldzame, ernstige immuunziekte SCID (Severe Combined Immune Deficiency syndrome) met behulp van iPS-cellen. Mikkers: “Kinderen met SCID moeten snel na de geboorte een beenmergtransplantatie ondergaan. De eigen cellen zijn hiervoor het beste omdat ze niet worden afgestoten, maar die hebben de SCID-mutatie. Daarom kijken we nu of we het defecte gen in SCID-iPS-cellen.met behulp van homologe recombinatie kunnen repareren.”

Small
Een stamcelbank.

Homologe recombinatie is een techniek waarbij een defect gen wordt vervangen door een werkend exemplaar. Het is een alternatief voor gentherapie, waarbij een virus het gewenste gen de cel binnensleept. “Gentherapie lijkt niet altijd te werken. Bovendien kan het gevaarlijk zijn omdat het gen op een willekeurig plaats in het DNA terechtkomt en daardoor ook andere genen kan veranderen.”

Zieke cellen

Op dit moment blijven de mogelijkheden van iPS-cellen beperkt tot onderzoek. Maar omdat wereldwijd veel onderzoekers ermee werken, groeien de kansen op meer toepassingen snel. Freund: “Het is nu nog toekomstmuziek, maar wellicht kunnen ze ooit gebruikt worden om zieke cellen te vervangen.” Ook zal huidafname dan waarschijnlijk niet meer nodig zijn. “In de toekomst kunnen we het mogelijk ook met cellen uit bloed, dat is natuurlijk minder ingrijpend voor de patiënt en makkelijker voor de arts”, aldus Mikkers.

Dit artikel is een publicatie van Cicero (LUMC).
© Cicero (LUMC), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 februari 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.