Je leest:

Was de vrouwelijke Viking ook een krijger?

Was de vrouwelijke Viking ook een krijger?

Beroemd Vikinggraf geeft nieuwe geheimen prijs

In het beroemde Vikinggraf in het Zweedse Birka lag een vrouw, zo blijkt uit DNA-onderzoek. Volgens wetenschappers was de vrouw zelfs een officier, vanwege de vele wapens in het graf. Zijn we te lang blind geweest voor vrouwen op het slagveld of willen we nu te graag dat ze hebben bestaan?

Archeologen hebben het graf in de voormalige Vikingstad Birka al eind negentiende eeuw opgegraven. Lang dachten wetenschappers dat het hier om een man ging uit de tiende eeuw. Dit vanwege de militaire grafgiften, zoals een zwaard, hakbijl, speer, schilden, pijlpunten en twee paarden. Maar door middel van moderne onderzoekstechnieken naar oud DNA hebben Zweedse onderzoekers nu vastgesteld dat hier een vrouw lag begraven. Wat zegt dit over dit graf en over onze interpretatie van de geschiedenis?

Reconstructie graf birka
Zo zou het graf van de vrouwelijke Vikingkrijger uit Birka er uitgezien kunnen hebben volgens de Zweedse onderzoekers.

DNA-onderzoek

In dit onderzoek keken de wetenschappers van de universiteiten van Stockholm en Uppsela zowel naar het DNA van de krijger als naar de morfologie. Dat laatste wil zeggen dat je aan bepaalde kenmerken van het skelet, zoals het bekken en de wenkbrauwboog, kunt zien of iemand mannelijk of vrouwelijk was. In dit geval ging het om een vrouw.

De onderzoekers wilden echter nog zekerder van hun zaak te zijn, omdat het hier om een controversieel onderwerp gaat. Voor het DNA-onderzoek vergeleken ze daarom het DNA uit een tand en een bot. Wanneer dit niet overeenkomt, heb je namelijk DNA van iets of iemand anders te pakken. In dit geval bleek het inderdaad om één persoon te gaan.

Het geslacht hebben ze geschat door te bepalen welke stukjes van het gevonden DNA op één van de twee geslachtschromosomen (X en Y) thuishoren. In dit geval zijn er 248170 stukjes DNA gevonden die bij het X-chromosoom horen en 247 die bij het Y-chromosoom horen. Daarmee is de ratio tussen die twee 0.001 en bij een ratio minder dan 0.016 is er sprake van vrouwelijk geslacht. Dit is dus een schatting, maar gezien de uiterlijke kenmerken van de botten die ook richting vrouwelijk geslacht wijzen, wel een betrouwbare schatting.

Interpretatie grafgiften

De onderzoekers interpreteren ook de grafgiften anders dan in het verleden is gebeurd. Zij zien in de begraven vrouw niet alleen een krijger, maar zelfs een officier, vanwege de aanwezigheid van de vele wapens en een bordspel. Dat laatste zou wijzen op het gebruik van militaire tactieken tijdens haar leven.

“De aanwezigheid van een bordspel wijst niet specifiek op een militair, maar vooral op iemand met een hogere sociale status”, aldus Annemarieke Willemsen. Zij is conservator collectie Nederland Middeleeuwen bij het Rijksmuseum van Oudheden en niet verbonden aan het onderzoek.

Kaart met locatie van vikingraf in birka
Kaart met de locatie van Vikingstad Birka en het onderzochte graf Bj 581 uit de tiende eeuw.

De onderzochte botten van de vrouw vertoonden geen fracturen die wijzen op gevechten. De vraag is nu of we aan de hand van de grafgiften kunnen zeggen dat het om een krijger ging. Judith Jesch betwijfelt dit. Deze hoogleraar Vikingstudies aan de Universiteit van Nottingham beschrijft in haar blog waarom ze het een te voorbarige conclusie vindt aan de hand van het bewijsmateriaal. Volgens haar wil de maatschappij graag dat vrouwelijke Vikingkrijgers bestonden en gaan de onderzoekers hier te veel in mee bij dit onderzoek. Maar Jesch sluit het bestaan van vrouwelijke krijgers ook niet uit.

Willemsen is het daarmee eens: “Het is zeker niet onmogelijk dat er vrouwelijke krijgers waren, denk bijvoorbeeld aan Jeanne d’Arc. Maar een graf is geen foto van het verleden. De nabestaanden bepaalden het beeld van de overledene. Iemand kon door bepaalde grafgiften een status aangemeten krijgen, die hij of zij tijdens het leven niet had, bijvoorbeeld omdat diegene te jong gestorven was. Deze grafgiften en daarmee de status was voor iedereen zichtbaar. Begrafenissen en crematies waren namelijk een openbaar ritueel in de Vikingperiode, die door de gehele gemeenschap werden beleefd.”

Walhalla foppen

Wanneer een vrouw krijgsspullen meekreeg voor haar reis naar het hiernamaals, wil dat dus nog niet zeggen dat ze ook een krijger was. “Het kan, maar het hoeft niet”, legt Willemsen uit. “We hebben ook wel mannelijke overblijfselen gevonden met veel vrouwelijke grafgiften, maar dat wil niet zeggen dat de overledene een travestiet was of iets dergelijks. En een kindergrafje met volledige wapenuitrusting betekent ook niet dat het kindje een krijger was.”

Walkyrien by emil doepler
In de Noorse mythologie brachten de Walkuren dappere overleden Vikingstrijders van het slagveld naar het Walhalla (Emil Doepler, ca. 1905)

“We denken dat er meer wapens in graven lagen, dan dat er bewapende mensen waren, maar waarom? Wilden de nabestaanden de overledene krijgshaftiger voorstellen dan hij of zij was geweest en daarmee het Walhalla voor de gek houden? Wat mensen dachten over wat er gebeurde in het Walhalla, of waarom grafgiften en wapens nodig waren, weten we gewoon niet.”

Zwart-wit

Volgens Willemsen zullen we in de toekomst vaker voor dit soort verrassingen komen te staan. “Veel graven zijn al in het begin van de twintigste eeuw opgegraven en we werken nog steeds met de interpretaties die toen zijn gemaakt. Die zijn niet per se fout maar wel zwart-wit. Wanneer er geen skelet was overgebleven, waaruit het geslacht bepaald kon worden, dachten wetenschappers wel heel makkelijk dat een graf met wapens van een man was geweest en een graf met sieraden van een vrouw. Pas sinds een jaar of vijftien onderzoeken we het DNA in slecht of fragmentarisch bewaard materiaal, en dat zal nog zeker meer nieuwe interpretaties opleveren.”

Illustratie birkagraf bj 581 uit 1889
Tekening door Evald Hansen, gebaseerd op de originele tekening van graf Bj 581 na de opgraving in 1889 door archeoloog Hjalmar Stolpe.

Voer voor discussie dus. “Mooi toch? Als er niet gediscussieerd zou worden, zou de wetenschap stil staan en daar bereik je niets mee”, aldus Willemsen.

Bron:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 september 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE