Je leest:

Waarom religie blijft boeien

Waarom religie blijft boeien

Auteur: | 5 mei 2013

Waarom kunnen godsdiensten bijdragen aan het klimaatdebat? En zijn de mensenrechten wel zo seculier als we denken? Volgens politicologe Erin Wilson, hoofd van het eind vorig jaar opgerichte Centrum voor Religie, Conflict en het Publieke Domein in Groningen blijft religie belangrijker dan we denken.

Kerken die steeds leger worden en steeds vaker als achtergrond voor stadsfeestjes dienen, een derde generatie moslims in Nederland die steeds minder naar de moskee gaat: dat steeds meer mensen denken dat religie nauwelijks nog een rol speelt lijkt op het eerste gezicht best logisch.

Onlangs de leegloop van de kerken, gelooft een meerderheid van de Nederlanders wel in iets. Ook blijft de belangstelling voor religieuze zaken groot, zoals recentelijk onder meer bleek uit de door tienduizenden bezochte en bekeken The Passion en de massale belangstelling voor de inhuldiging van paus Jorge Mario Bergoglio.

Toch blijft religie om verschillende redenen belangrijk. Niet alleen door kerken en religieuze mensen, die door hun acties de samenleving beïnvloeden. Ook heeft de grote rol die godsdienst in het verleden speelde z’n sporen nagelaten; onze waarden en normen zijn er bijvoorbeeld flink door gevormd.

Mensenrechten

“Neem de mensenrechten,” zegt Wilson daarover. “Die worden vaak ervaren als volstrekt seculier. Dat is ook niet zo gek, want ze zijn niet aan een religie gekoppeld, niet door een god opgelegd. Ze gelden voor iedereen. Maar toch is de visie op hoe mensen met elkaar moeten omgaan die in de Verklaring van de rechten van de mens is vastgelegd, wel degelijk op het mensbeeld van “de religies van het boek” gestoeld. Om de betekenis en effecten van die verklaring te snappen, is het belangrijk dat te beseffen.”

Wat we goed of juist slecht vinden, zowel in het openbaar als in ons privéleven, kan door godsdienstige overtuigingen gestuurd worden.

Conflict

Behalve door haar invloed op opvattingen over recht doen en mensenrechten kan religie ook op andere manieren conflicten in de wereld beïnvloeden, al blijft haar rol complex: “Mensen brengen religie vaak in verband met conflict, ze denken bijvoorbeeld dat wanneer religie in het openbare leven wordt toegestaan, dat alleen maar leidt tot conflict, chaos en geweld. Maar als je wat dieper kijkt, blijkt natuurlijk dat er ook allerlei andere belangen meespelen. Religie is ook identiteit en een manier om mensen in groepen in te delen. Het is niet zo zwart-wit. Ik vind het dus jammer dat dat verband zo automatisch wordt gelegd.”

Aan de andere kant is het wel de reden dat de vraag naar de invloed van religie op moderne samenlevingen – ook vanuit wetenschappelijk oogpunt – zo prangend is. “Omgang met verschillende godsdiensten naast elkaar, levert ontegenzeggelijk spanningen op,” erkent Wilson.

Religies kunnen ingezet worden als instrument tegen milieuverontreiniging en overbelasting van de aarde.

Bomen heilig verklaren

Het blijft belangrijk de rol van religie op de samenleving onafhankelijk te onderzoeken, in plaats van hierover allerlei aannames te hanteren.

Op het gebied van klimaatverandering bijvoorbeeld. “Nu wordt vaak gedacht dat godsdiensten, zeker het christendom, debet zijn aan de opwarming van de aarde. De mensen mogen de aarde gebruiken om voor zichzelf te zorgen, en daarmee zijn ze dus belangrijker dan de andere wezens van de schepping. Maar in datzelfde christelijke geloof bestaat ook het concept rentmeesterschap. Ja, je mag de aarde gebruiken, maar hij is niet van jou. Je moet hem netjes achterlaten voor je kinderen en kindskinderen.”

De bouw van moskeeën in Nederland is steeds vaker omstreden. Zo leidde de geplande bouw van Europa’s grootste moskee in Enschede tot protesten, al speelden ook andere factoren een rol.

Ook kunnen juist kerken kunnen een belangrijke rol spelen in het tegengaan van klimaatverandering, meent Wilson. “Zij hebben nog altijd een grote organiserende kracht en het onderwerp heeft een grote levensbeschouwelijke zijde. Sommige godsdiensten zijn er ook al mee bezig. Zo riep een groep mensen in Azië een ritueel in het leven om bomen heilig te verklaren. Daarmee onderstrepen ze dat bomen niet alleen grondstoffen zijn, maar ook waardevol zijn voor de toekomst.”

Ontwikkelingssamenwerking

Een andere reden dat religie belangrijk blijft is dat buiten het westen de overgrote meerderheid van de mensen religieus is. Dit kan het negeren van religie lastig maken als we met hen zakendoen of op een andere manier internationale links onderhouden.

Wilson noemt het voorbeeld van ontwikkelingssamenwerking: “Nederlandse hulporganisaties denken overwegend seculier. Zelfs de christelijke ontwikkelingswerkinstanties hebben niet de behoefte hun geloof te verspreiden. Maar de meest geschikte lokale partners in Derde Wereldlanden zijn vaak wel religieus. Hoe ga je daarmee om? En Nederlandse organisaties hebben dan misschien niet langer de ambitie te evangeliseren, maar in hoeverre zijn ze wel uit op waardenoverdracht? In welke mate is hun inzet ingegeven door religieuze of aan geloof verwante motieven?”

Turkse meisjes met hoofddoek. De islam kan een belangrijke factor zijn in de identiteit van migranten, al zal de precieze uiting daarvan per individu zeker verschillen.
mtlp, flickr

Migratie

Ook bij migratievraagstukken komt religie vaak om de hoek kijken. “Je ontleent je rechten aan het land waar je vandaan komt. Maar wat als je nergens vandaan komt? Welke rechten gelden dan voor jou? En wie zorgt er dan dat je veilig bent? Vaak zijn het de kerken zich over vluchtelingen ontfermen.” Het identiteitsaspect van religie kan ook een grote rol spelen. Je godsdienst – of het gebrek daaraan – bepaalt immers mede waar je bij hoort."

Islam in Nederland

Nederlanders denken bij de woorden ‘religie’ en ‘conflict’ al gauw aan Wilders en zijn visie op de islam, weet de van oorsprong Australische Wilson inmiddels. “De verhoudingen staan in Nederland soms behoorlijk op scherp. Maar dat soort problemen laat nog eens zien hoe relevant religie is.” Wilson vindt het ook interessant onder de loep te nemen welke rol de verzuiling nu nog in Nederland speelt. “Vormt de islam nu een nieuwe zuil en belemmert dat de emancipatie van Nederlandse moslims?” Kortom, er zijn nog zat vragen over religie waar haar centrum zich mee bezig kan gaan houden de komende tijd.

Dit artikel is een publicatie van Broerstraat 5 (Rijksuniversiteit Groningen).
© Broerstraat 5 (Rijksuniversiteit Groningen), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 mei 2013

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.