Je leest:

Vier keer winst bij herstel van landschappen

Vier keer winst bij herstel van landschappen

Auteurs: en | 6 oktober 2016

De Stichting Commonland heeft een systeem van landschapsherstel ontwikkeld dat uitgaat van vier verschillende vormen van winst. Dit systeem is inmiddels via het merkenrecht geregistreerd als het ‘4 returns®’ model. Landschapsherstel zorgt voor herstel van inspiratie, en herstel van sociaal, natuurlijk en ook financieel kapitaal. Praktische voorbeelden van dit model zijn inmiddels te vinden in Zuid-Afrika en Spanje.

In Zuid-Afrika is Commonland actief in het herstel van het landschap rond de kloven van drie rivieren: de Baviaanskloof, de Kouga en de Kromme. Gezamenlijk zijn die drie kloven goed voor 550.000 hectare land en zo’n 70% van de zoetwatervoorziening van de miljoenenstad Port Elizabeth aan de Zuidelijke Kaap. In de Zuid-Afrikaanse zomer van 2009-2010 werd Port Elizabeth getroffen door één van de zwaarste droogtes uit de geschiedenis en moesten boeren in het aangrenzende gebied het waterverbruik voor irrigatie met 40% verminderen. In 2015-2016 was er weer sprake van ernstige droogte.

De ‘4 returns®’-aanpak van Commonland
Commonland, Amsterdam

Geiten de Baviaanskloof uit

Het project van Commonland, in nauwe samenwerking met de NGO Living Lands, in de stroomgebieden rond Port Elizabeth concentreert zich in eerste instantie op herstel van de Baviaanskloof. Het landschappelijk verval in die kloof is vooral veroorzaakt door de geiten die in het gebied werden gehouden. Overbegrazing droeg bij aan verlies van vegetatie, in het bijzonder van de spekboom plant (Portulacaria afra), veroorzaakte bodemerosie en verminderde het vermogen van de bodem om water vast te houden. Dat leidde in het benedenstroomse gebied tot meer extremen, zowel tijdens droogtes als in periodes van wateroverlast.

Commonland bracht boeren, het bedrijfsleven (waaronder een grote frisdrankfabrikant en een verzekeringsmaatschappij) en de lokale overheid om de tafel voor het ontwikkelen van een gemeenschappelijke visie: herstel van het landschap, de bodem en het waterbergend vermogen, een betere inkomenspositie van de boeren en sociale cohesie. De basis was een duurzame business case, waarbij het houden van geiten voor een belangrijk deel moest worden ingewisseld voor het telen van aromatische gewassen zoals lavendel, en noten­bomen.

Het concept van de ‘almendrehesa’: het agrarische ecosysteem dat rond de teelt van amandelen is gecreëerd in plaats van intensieve monoculturen. Dit systeem bevordert de bodemvruchtbaarheid, vermindert de bodemerosie en verhoogt het watervasthoudend vermogen van de bodem terwijl tegelijk een aantal productieve en duurzame business cases mogelijk wordt gemaakt die onderling samenhangen.
Commonland, Amsterdam

Meer geld van minder land

In een gemeenschappelijke zoektocht naar duurzame modellen, kwam Commonland uit op een landgebruik waarbij meer inkomen werd gehaald van minder landoppervlak. Dit betekent dat er nu land kan worden vrijgespeeld voor herstel van de natuurlijke vegetatie. Daarbij worden invasieve soorten verwijderd en inheemse soorten zoals de spekboom aangeplant. Die kunnen snel bijdragen aan het creëren van een vegetatiedek. Daardoor blijft de bodem beschermd tegen erosie en wordt regenwater beter vastgehouden. Tegelijk wordt het land beschermd tegen de directe zonnestralen, waardoor de temperatuur nu minder snel oploopt. Dit is een enorme verandering voor de landeigenaren, de boeren en hun families. In hun eigen woorden:

“If this works, I won’t be a goat farmer anymore, I will be a lavender and nut farmer. That makes so much more sense.” – Rene, South African farmer

Ecologische amandelteelt

In Spanje is Commonland actief in het herstel van de Altiplano, een hoogvlakte grofweg tussen de steden Granada en Murcia in de zuidelijke regio Andalusië. Het is een gebied dat wordt gedomineerd door amandel-, olijven- en graanteelt, maar dat ook wordt bedreigd door verregaande verwoestijning als gevolg van eeuwenlange ontbossing en overbegrazing.

Met hun ‘gouden amandelen’ (Pepitas de Oro®) proberen de boeren van de vereniging Alvelal een hoge kwaliteit amandelen te produceren en tegelijk de bodem en de biodiversiteit te herstellen.
Commonland, Amsterdam

Het herstel is begonnen bij het verduurzamen van de bestaande amandelteelt. Jarenlange bodembewerking in de boomgaarden heeft geleid tot veel bodemdegradatie. Boeren, landeigenaren en ondernemers in de Altiplano hebben de vereniging Alvelal opgezet (www.alvelal.es). De vereniging telt nu zo’n 250 leden die samen aan het herstel van het gebied willen werken. De eerste activiteiten spitsen zich vooral toe op herstel van de bodemvruchtbaarheid door regeneratieve landbouw, toepassing van compost en bodembedekkers. Daarnaast werken de leden aan integratie van de teelt van aromatische planten en het houden van schapen. Die activiteiten worden verder gecombineerd met het aanleggen van zogenoemde ecologische corridors, waar bijen en andere bestuivers een plek vinden. In die corridors is dus ook bijenhouderij als bron van inkomsten mogelijk.

De economische haalbaarheid van deze duurzame business cases wordt nu onderzocht. Ook wordt er gekeken of het mogelijk is om (een deel van) de amandeloogst in het gebied zelf en onder eigen beheer te verwerken tot waardevolle eindproducten om zo meer economische waarde te halen uit de amandelteelt.

De fokkers van het lokale schapenras Segureño werken samen met de coöperatie Alvelal. Ze combineren een ecosysteembenadering met de productie van eersteklas biologisch vlees.
Commonland, Amsterdam

Duurzame ontwikkelingsdoelen

De voorbeelden uit Zuid-Afrika en Spanje laten nu al zien dat landschapsherstel niet alleen een zaak hoeft te zijn van natuurbeschermers. Met deze en andere projecten wil Commonland vooral laten zien dat landschapsherstel op basis van duurzame business cases op grote schaal mogelijk is en dat investeren in het herstel van aangetaste landschappen dus zinvol en haalbaar is. Het levert niet alleen ecologisch, maar ook financieel en sociaal rendement op waarbij terugkeer van inspiratie en hoop voor de betrokkenen vaak nog de grootste drijfveer is om binnen deze projecten aan de slag te gaan.

In het najaar van 2015 stelden de Verenigde Naties de zogeheten Duurzame Ontwikkelingsdoelen vast: een lijst met doelen voor een duurzame wereld in 2030. Eén van die Sustainable Development Goalsis het stoppen van de wereldwijde land- en bodemdegradatie. (SDG 15: to ‘sustainably manage forests, combat desertification, halt and reverse land degradation, and halt biodiversity loss’. Target 15.3 By 2030, combat desertification, restore degraded land and soil, including land affected by desertification, drought and floods, and strive to achieve a land degradation-neutral world.).

Ook van compost kun je handel maken. Enkele ondernemers uit de coöperatie Alvelal hebben ‘composteras’ opgericht, waarmee ze compost, advies en andere diensten leveren aan collega-boeren. Deze compost is van groot belang voor verbetering van bodemkwaliteit, bodemvruchtbaarheid en vermindering van bodemdegradatie.
Commonland, Amsterdam

Herstel van landschappen is de verbinding tussen bodem-, biodiversiteits- en landherstel. Ook andere duurzame ontwikkelingsdoelen kunnen via herstel van een (gedegradeerd) landschap lopen. Commonland wil hieraan meewerken via het stimuleren van een ‘landschapsherstelindustrie’. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de geleerde lessen en de methodes die daarbij worden ontwikkeld, ook worden gebruikt om nog meer mensen te inspireren, zodat landschapsherstel steeds meer kan worden opgeschaald. Bewoners, overheden en bedrijven in het betreffende landschap moeten daarbij worden betrokken. Een landschap is immers ook een gemeenschap en wat is er mooier dan zelf bijdragen aan een netto positieve impact?

Vier keer opbrengst in drie zones

Om ecologische, economische en sociaal-culturele opbrengsten en bovendien inspiratie te genereren uit landschapsherstel, werkt Commonland met drie zones in het landschap:

Natuurlijke zone

Dit heeft ten doel om de ‘ecologische motor’, de biodiversiteit van het gebied te herstellen. De inheemse vegetatie, bodem en waterhuishouding worden hersteld, zodat de soortenrijkdom, bodemvruchtbaarheid en opslag van koolstof in de bodem toeneemt. Deze zone genereert naarmate de jaren verstrijken een scala aan ecosysteemdiensten, zoals bosproducten, wild, natuurlijke plaagbestrijders, water en toerisme.

Gemengde zone

Hier wordt de bodemvruchtbaarheid hersteld door regeneratieve landbouw, die de bodem gezonder maakt in plaats van verder degradeert. Met herstel van de bodem verbetert ook de waterkwaliteit en het watervasthoudend vermogen, wat in zijn geheel ten goede komt aan herstel van biodiversiteit.

Economische zone

Dit is het kerngebied waar de hoogste economische productiviteit kan worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld met intensieve duurzame landbouw en veeteelt, plantages, vastgoed, industrie en infrastructuur. De productiviteit van deze zone is, op de lange termijn, afhankelijk van de andere zones. De activiteiten in deze zone hebben veelal een effect op de andere zones.

Om ecologische, economische en sociaal-culturele opbrengsten en bovendien inspiratie te genereren uit landschapsherstel, werkt Commonland met drie zones in het landschap.

Commonland, Amsterdam

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 oktober 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.