Je leest:

Verspreiding van antibioticaresistentie

Verspreiding van antibioticaresistentie

Auteurs: en | 12 juni 2018
iStockphoto

In de strijd tegen antibioticaresistentie kan afvalwaterzuivering een belangrijke rol spelen. Zowel als een manier om de verspreiding van antibioticaresistentie tegen te gaan en als een plek om te monitoren welke resistente bacteriën onder de bevolking voorkomen. Vooralsnog verspreidt afvalwater, zowel gezuiverd als ongezuiverd in de vorm van overstorten, antibioticaresistentie naar onze leefomgeving.

De sanitaire revolutie is door meer dan 11.000 lezers van het vooraanstaande medisch wetenschappelijk tijdschrift British Medical Journal uitgeroepen tot de belangrijkste medische mijlpaal in de geschiedenis, op de voet gevolgd door de ontdekking van antibiotica door Flemming. Echter, door het ruimhartige gebruik van antibiotica om infecties te bestrijden, neemt ook de resistentie onder bacteriën toe. De ontwikkeling van antibioticaresistentie is moeilijk een volledig halt toe te roepen aangezien we antibiotica willen blijven gebruiken, bijvoorbeeld bij chirurgische ingrepen.

Afbraak van resistentie

Mensen en dieren scheiden, of ze nu wel of niet worden behandeld met antibiotica, resistente bacteriën uit via de ontlasting en die bereiken via het riool de afvalwaterzuivering. Dat geldt ook voor antibiotica en afbraakproducten daarvan. Onderzoek van het RIVM heeft laten zien dat conventionele biologische zuiveringsprocessen, deels met fosfaatverwijdering en denitrificatie, het aantal resistente bacteriën met een factor 100 tot 1.000 kunnen verminderen. De hoeveelheid genetisch materiaal dat voor deze resistentie codeerde, de zogenaamde resistentiegenen, nam in de waterzuivering ook met een factor 100 af. De afname van antibiotica varieerde tussen 34 en 87 procent afhankelijk van het soort antibioticum.

De verspreiding van resistente bacteriën, resistentiegenen en antibioticaresiduen vermindert niet volledig door het zuiveren van afvalwater. Het is daarom van belang de afvalwaterzuivering verder te optimaliseren vooral daar waar mensen in contact kunnen komen met afvalwater, bijvoorbeeld tijdens het zwemmen in oppervlaktewater waar een waterzuivering op loost. Veelbelovende technieken zijn geavanceerde ozonisatie, oxidatie of actief kool. Deze kunnen zorgen voor een verdere 100- tot 1.000-voudige afname van antibioticaresistentie bovenop die door de conventionele biologische zuiveringsprocessen.

2 12
Door zwemmen in Nederlands oppervlaktewater waarop gezuiverd afvalwater wordt geloosd, kunnen mensen blootgesteld worden aan resistente bacteriën.
Dreamstime

Verspreiding monitoren

In Nederlands afvalwater zijn verschillende zogenaamde ‘Bijzonder Resistente Micro-Organismen’ (BRMOs) aangetroffen die relevant zijn voor de volksgezondheid. Zowel de ESBL-producerende Escherichia coli als de carbapenem-resistente Enterobacteriaceae (CRE) en de vancomycine-resistente enterokokken (VRE) worden bijna altijd in afvalwater aangetroffen, respectievelijk voor 100 procent, 90 procent en 60 procent van alle 100 onderzochte rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s). In Nederland staan in totaal 341 rwzi’s. De gemeten aantallen variëren van 0 tot 100×106 bacteriën per liter afvalwater.

Opvallend was de aanwezigheid van CRE-bacteriën met de carbapenemase-genen OXA-48, NDM en KPC. Deze typen resistente bacteriën zijn slechts een enkele keer aangetroffen bij bewoners van zorginstellingen tijdens een uitbraak, en worden zelden bij patiënten in Nederlandse ziekenhuizen gezien. Toch zijn deze specifieke bacterietypen aangetroffen in afvalwater van rwzi’s die geen afvalwater van ziekenhuizen en verpleeghuizen behandelen. Derhalve zijn deze bacteriën afkomstig van de algemene bevolking. Onderzoek naar afvalwater is een gevoelige niet-invasieve manier om de hoeveelheid BRMO te bepalen en het verloop ervan te monitoren.

Gezondheidsrisico’s

Ongeacht de afvalwaterzuivering zal een deel van de resistente bacteriën, antibiotica en resistentiegenen met het gezuiverde rioolwater in het milieu terechtkomen. Mensen die zwemmen in Nederlands oppervlaktewater waarop gezuiverd afvalwater wordt geloosd, kunnen daardoor blootgesteld worden aan resistente bacteriën en deze waarschijnlijk binnenkrijgen. Of dit ook gevolgen heeft voor de gezondheid moet nog worden onderzocht. Het is ook nog niet duidelijk hoe groot deze bijdrage is ten opzichte van andere blootstellingsroutes, zoals contact met mensen die drager zijn van resistente bacteriën.

Ook ongezuiverd afvalwater kan het oppervlaktewater bereiken. Bij hevige regenval komt het voor dat er onvoldoende capaciteit is om al het rioolwater te zuiveren en dan zal een deel via overstorten direct in het milieu komen. Dergelijke riooloverstorten dragen eveneens bij aan resistente bacteriën in het oppervlaktewater. Om verspreiding van antibioticaresistentie tegen te gaan is het opsporen en aanpassen van riooloverstorten wenselijk.

Nu duidelijk is dat afvalwater en afvalwaterzuivering een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het monitoren en verminderen van antibioticaresistentie, zijn de bestuurders aan zet om dit in hun waterkwaliteitsbeleid op te nemen. Een eerste stap is in ieder geval gezet met de nieuwe ketenaanpak Medicijnresten uit Water – een samenwerking tussen de Rijksoverheid, de Unie van Waterschappen, en andere, lokale overheden en brancheorganisaties – om medicijnresten zoals antibiotica in oppervlakte- en grondwater terug te dringen. Hiermee is een begin gemaakt met het besef dat naast de zorgprofessionals, veehouderij, overheid en burger ook de waterprofessionals hun bijdrage kunnen leveren aan het vertragen van de verdere verspreiding van antibioticaresistentie.

Noodsanitatie

Mensen die getroffen zijn door een ramp zijn extra kwetsbaar voor ziekten die grotendeels te maken hebben met ontoereikende drinkwater- en sanitatievoorzieningen. De belangrijkste ziekten zijn diarree en infectieziekten die voornamelijk via de ontlasting en huid worden overgedragen. Het belang van sanitaire voorzieningen in noodsituaties wordt onderstreept in het Sphere Project, een humanitair handvest met minimumnormen voor rampenbestrijding. Hierbij worden water en sanitaire voorzieningen aangewezen als cruciale factoren om te overleven in de vroege stadia van een noodsituatie. Sanitaire noodhulp moet ook zorg dragen voor de controle van insecten en knaagdieren die ziekten kunnen overbrengen, het verzamelen van vast afval en het zorgen voor drainage in en rondom de kampen.

Een noodsituatie ontstaat als veel mensen op de vlucht zijn voor natuurgeweld of conflicten, en de overheden over te weinig capaciteit beschikken om de vereiste voorzieningen te treffen. Er kan dan een beroep worden gedaan op de internationale gemeenschap. Water, sanitatie en hygiëne zijn samengevoegd met UNICEF als verantwoordelijke organisatie. Dit is belangrijk omdat er tijdens een noodhulp coördinatie nodig is tussen alle organisaties die hulp willen bieden, zoals het Rode Kruis, Artsen zonder Grenzen, Oxfam, etc.

2 09
Een toilet boven een gat in de grond.
UNICEF/NYHQ2014-0859/Khuzaie

Een gat in de grond

Voor sanitatie maakt men, zeker in de eerste fase van een noodsituatie, gebruik van on-site sanitatie. Er worden gaten in de grond gegraven waarover toiletten worden neergezet die geen of weinig water gebruiken. Als zo’n gat vol is, wordt er een nieuw gat gegraven. Wanneer de grond stenig is of het grondwater niveau te hoog, is deze oplossing niet geschikt. Er wordt dan gebruik gemaakt van toiletten boven een voorraadvat dat regelmatig moet worden geleegd. Dit brengt veel problemen met zich mee. Veilige oplossingen voor het behandelen van de inhoud zijn er meestal niet. Wanneer een noodsituatie langer duurt, zoals bijvoorbeeld in de vluchtelingenkampen in Jordanië, worden de toiletten voorzien van riolering en verschijnen er afvalwaterzuiveringen. Dit is niet altijd mogelijk, aangezien de landeigenaar toestemming moet geven en vaak geen permanente voorzieningen wil. Dit om te voorkomen dat vluchtelingen niet meer weggaan.

Er gebeurt momenteel onderzoek naar welke on-site sanitatiesystemen geschikt zijn tijdens noodhulp, zoals een verbeterd toilet met een internet gebaseerde hulpmiddel dat onder andere aangeeft wanneer het voorraadvat vol is en een mobiel zuiveringssysteem dat gebruik maakt van magnetronstraling om de schadelijke ziektemakers in de ontlasting te doden en eventueel verder te behandelen tot droge meststof en schoon water.

Tineke Hooijmans

Lees het volgende artikel van het thema ‘Afvalwater’

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 juni 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.