Je leest:

Verre dwergplaneet Xena heeft maantje

Verre dwergplaneet Xena heeft maantje

Auteur: | 4 oktober 2005

Astronoom Mike Brown heeft een maantje gevonden rond de pas ontdekte ijsklomp 2003 UB313 – Xena in de wandelgangen. Gabrielle en Xena draaien ver buiten de baan van Pluto rond de zon. Planeten of niet? Dat zal de Internationale Astronomische Unie moeten bepalen.

Mike Brown van CalTech heeft er zijn carriére op gebouwd: kleine ijsmassa’s in de buitenregio van het zonnestelsel vinden. Die plutino’s ofwel kleine Pluto’s zwerven meestal moederziel alleen door de ruimte, was het beeld een paar jaar terug. “Pluto (met zijn maan Charon) leek ooit een uitzondering”, legt Brown uit. In 2005 was hij verantwoordelijk voor een kentering in dat beeld. Rond verschillende ijsmassa’s in de Kuipergordel zagen Brown en zijn team kleine begeleiders. “Nu zien we dat Pluto en de andere massa’s in die gordel deel uitmaken van één grote familie met allerlei overeenkomsten – zoals maantjes.” De kroon op dat werk is voorlopig de ontdekking van een maan rond de allergrootste massa in de Kuipergordel, groter zelfs dan Pluto: ‘planeet Xena’.

Opname van Xena (grote vlek) en Gabrielle (klein vlekje rechts van Xena).

Toen Mike Brown’s team van sterrenkundigen begin augustus de ontdekking van een tiende planeet bekend maakte was dat wereldnieuws. De allereerste ijsmassa groter dan Pluto was een feit. Xena, zoals Brown het planeetje doopte in afwachting van een officiële naam, blijkt nu ook een maantje mee te slepen. Het kleine ding is Gabrielle genoemd, naar Xena’s hulpje in de gelijknamige fantasy-serie. Brown’s team ontdekte de ijsklomp, die maar één tiende van Xena’s massa heeft, met de gekoppelde telescopen van het Keck-observatorium op Hawaii.

“Een maan hebben is gewoon cool, en elke zichzelf respecterende planeet heeft er een”, zegt Brown. “Het is goed om te zien dat Xena geen uitzondering is.” Met zijn zoektocht naar Plutino’s in de buitenregio van het zonnestelsel wil Brown licht werpen op het ontstaan ervan, vijf miljard jaar geleden.

Artist’s concept van Xena en Gabrielle.

In de Kuipergordel (genoemd naar de Nederlandse astronoom Gerrit Pieter Kuiper) draaien blokken van ijs en stof hun trage ellipsen rond de zon. De gordel bestaat uit het samengeklonterde oermateriaal waaruit het hele zonnestelsel ontstond. Brown’s speurtocht naar ‘nieuwe planeten’, zoals de vondsten standaard worden gehyped, is dus archeologie van het zonnestelsel.

Koning of planeet?

Volgens astronomen is Pluto de dichtstbijzijnde massa in de Kuipergordel, al heet hij vanwege historische redenen de negende planeet. Eigenlijk, betogen ze, is Pluto die naam niet waardig; zelfs onze eigen maan is groter! ‘Koning van de Kuipergordel’ zou de lading beter dekken. Het touwtrekken om Pluto’s titel en die van andere massa’s in de Kuipergordel toont aan dat sterrenkundigen flink in hun maag zitten met het begrip ‘planeet’. De consensus is dat het zonnestelsel maar een handvol ‘echte’ planeten hoort te hebben. Als sterrenkundigen Pluto een planeet noemen er worden grotere Kuipergordel-massa’s ontdekt, dan kunnen ze niet anders dan hen ook toelaten tot het selecte gezelschap. Brown: “Mensen accepteren het nog als er een tiende planeet bijkomt, maar 23 is te veel.”

De vier grootste Kuiper Belt Objects; opname gemaakt met het Laser Guide Star Adaptive Optics system van het Keck-observatorium. Op 2005 FY9 na hebben ze allemaal een begeleider. Laser Guide Star Adaptive Optics meet hoe erg wervelingen in onze atmosfeer lichtstralen uit de ruimte vervormd. Met die kennis kunnen sterrenkundigen compenseren voor de invloed van de atmosfeer en haarscherpe foto’s produceren. bron: Keck Observatory / M. Brown Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Er zijn allerlei definities voorgesteld om een scherpe lijn te trekken tussen ‘echte’ planeten en het kleinere grut. Daar blijken zoveel problemen aan te kleven dat de IAU recent voorstelde de term ‘planeet’ maar helemaal af te schaffen: we zouden moeten spreken van grotere en kleinere ‘planetaire objecten’. Brown, ooit in het kamp dat Pluto de term planeet onwaardig vind, is bijgedraaid. “In onze cultuur is het op allerlei manieren vastgelegd dat Pluto een planeet is; met ezelsbruggetjes voor scholieren, in schoolboeken, op NASA-websites, Amerikaanse postzegels en ga zo maar door. De meeste wetenschappers hebben nog niet door dat de term planeet hun eigendom niet meer is”, zei hij kort na Xena’s ontdekking.

Onttroond

De ‘koning van de Kuipergordel’ is sinds augustus niet meer de grootste van de ijsmassa’s in de gordel. Brown’s metingen aan 2003 UB313 laten zien dat die de titel over hoort te nemen. Gebaseerd op de afstand en hoeveelheid teruggekaatst zonlicht berekenden ze dat de vondst met een diameter van minstens 2330 km. groter is dan Pluto.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 oktober 2005
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.