Je leest:

Verlichting was ‘oersoep van ideeën’

Verlichting was ‘oersoep van ideeën’

Auteur: | 20 december 2011

Maar liefst een jaar lang werkte Joppe van Driel, tot voor kort student aan de Universiteit Utrecht aan zijn afstudeerscriptie ‘Enlightening the matter of science. The anti-materialistic Enlightenment philosophy of Jean de Castillon (1709-1791)’. Het resultaat mag er zijn: Een honderdvijftig pagina’s tellend onderzoeksverslag waarin hij niet schroomt om korte metten te maken met de ideeën van gerenommeerde historici. Hij won er de IISG/Volkskrant Scriptieprijs voor Geschiedenis mee.

De Britse historicus Johnathan Israel betoogde in 2001 dat er tijdens de Verlichting twee kampen bestonden. Enerzijds waren er de conservatieve Verlichters die voorzichtig nieuwe wetenschappelijke methoden uitprobeerden maar altijd ruimte hielden voor het geloof in God.

Paul Henri Thiry baron d’Holbach, hier op een schilderij uit 1766. ’d Holbach was een van de zeldzame echte atheïsten uit de Verlichting. Zijn controversiële ideeën werden verre van breed gedragen.

Daar tegenover stelde Isreal de radicale Verlichting. Vertegenwoordigers van deze stroming hadden tot doel de wereld enkel en alleen in termen van materie en beweging te verklaren. Voor een God was er in deze opvatting geen ruimte. Het zou een select groepje wetenschappers geweest zijn die eigenhandig de religieuze dogma’s van de kerk trotseerden.

Hoewel Israel in zijn studie Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity (2001) expliciet de Nederlandse verlichting onder handen nam, is zijn onderscheid tussen radicaal en conservatief een succesvol model voor de Europese Verlichting als geheel geworden.

Dat komt onder andere door aanvullende studies door auteurs als Philip Blom, die in A Wicked Company: The Forgotten Radicalism of the European Enlightenment (2010) Franse filosofen als baron d’Holbach en de encyclopedist Denis Diderot aanwijst als eenzame voorvechters van het atheïsme. Het volledig afwijzen van God zou de enige logische conclusie uit het nieuwe denken over de natuur zijn.

Dat idee doet echter geen recht aan de enorme rijkdom aan gedachtegoed van de Verlichting, betoogt Van Driel aan de hand van zijn onderzoek naar de van oorsprong Italiaanse Verlichtingsdenker Jean de Castillon (1709-1791). ’Castillon had een brede intellectuele achtergrond en volgde bovendien een internationaal carrière-pad. Daarnaast dacht hij veel na over de betekenis van de wetenschap en het materialisme. Dat alles maakt hem zeer geschikt als case study, zegt Van Driel.

Zeldzame atheïsten

Castillon beantwoorde enerzijds aan het ideaal van een radicale verlichter. Hij streefde er naar één wetenschappelijke methode te vinden. Anderzijds hield hij alle ruimte voor geloof en goddelijke openbaring. Juist die op het oog tegenstrijdige opvattingen waren kenmerkend voor de Verlichting. Castillon had stevige kritiek op het materialistisch denken. En juist die kritiek speelde volgens Van Driel een belangrijke rol in de Verlichting.

Veel verlichtingsdenkers probeerden wetenschappelijke methoden in te zetten om theologische vraagstukken te beantwoorden. ‘Echte atheïsten zoals d’Holbach waren eerder een zeldzaamheid in de Verlichting’, zegt Van Driel. Er was veel meer sprake van een soort intellectuele oersoep, vol met ideeën over mens en wetenschap die elkaar gedeeltelijk overlapten.’

Wetenschap in de Verlichting, de demonstratie van een planetarium, Wright of Derby, ca. 1766
wikimedia commons

Op de vraag hoe hij bij dit onderwerp is gekomen is Van Driel helder: ‘Ik wilde in de wetenschapsgeschiedenis op zoek naar critici van het reductionisme, het idee dat allerlei vragen uit één fundamenteel principe te verklaren zijn. Een beetje zoals Dick Swaab nu doet in zijn bestseller Wij zijn ons brein.’

Met het geldbedrag van 1500 euro die aan de IISG/Volkskrant Scriptieprijs is verbonden weet hij wel raad. ’Ik reis tegenwoordig veel tussen Amsterdam, Utrecht en Enschede. In Enschede werk ik momenteel als promovendus. Dus een iPad of nieuwe laptop waarmee ik in de trein kan werken lijkt me heel handig.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 december 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.