Je leest:

Venus voor de zon

Venus voor de zon

Auteur: | 7 juni 2004

Op dinsdag 8 juni trok de planeet Venus als een stip voor de zon langs. Met eclipsbrillen of Kennislink’s speciale webcasts was het verschijnsel live te volgen. Lees hier de achtergronden van de Venusovergang.

Op dinsdagochtend 8 juni schoof voor het eerst in 122 jaar de planeet Venus als een grote zwarte stip voor de zon. Het was er in Nederland prachtig weer voor; de hele ochtend was de zon goed zichtbaar.

Zo zag het er met het beschermde oog uit… en klikken op het plaatje levert een uitvergrote versie.bron: Volkssterrenwacht Mira te Grimbergen (België)

Zo’n ‘Venusovergang’ is een buitengewoon zeldzaam hemelverschijnsel. Niemand die nu leeft heeft ooit zo’n mini-zonsverduistering door Venus gezien. Via allerlei webcasts en op de nationale website Venusvoordezon.nl was het evenement live te volgen zijn, onder andere via de webcam van de Nederlandse zonnetelescoop op La Palma.

Elke bezoeker kon bovendien interactief meedoen aan een unieke meting om de afstand tot de zon op te meten. ‘Venusovergang.nl’ is een nationaal initiatief van diverse sterrenkundige organisaties en de informatieve website Kennislink in samenwerking met Astronet.

De Dutch Open Telescope (DOT) was een van de partijen die de Venusovergang live via het internet lieten zien. Hier zijn vier screenshots van de laatste fase van de overgang te zien. bron: DOTKlik op de afbeelding voor een grotere versie.

De overgang

In Nederland en België begon het verschijnsel om 07.19 uur toen aan de zonsrand linksonder (ruwweg in ‘7-uurspositie’) een piepklein indeukinkje aan de zonsrand te zien was. Dat deukje werd in twintig minuten langzaam groter, totdat omstreeks 07.39 uur een volledige zwarte stip tegen de zon afstak.

Het donkere silhouet van Venus trok steeds verder over de zonneschijf. Om 10.22 uur was de kortste afstand ten opzichte van het middelpunt van de zon bereikt. Daarna vervolgde de donkere stip zijn weg naar de zonsrand ‘rechtsonder’ (ruwweg in ‘16-uurspositie’). Om 13.03 uur kleefde zij aan de zonsrand. Twintig minuten later was Venus van de zonneschijf verdwenen.

Venus doet er meer dan zes uur over om over de zon te trekken. De tijdstippen zijn hier in Nederlandse (zomer)tijd.

Venus is ongeveer even groot als de aarde en staat op het moment dat zij tussen onze planeet en de zon door trekt ook het dichtstbij. Op 8 juni bedraagt de afstand van Venus ‘slechts’ 43 miljoen kilometer. De schijnbare diameter van Venus is daardoor ook het grootst en bedraagt iets meer dan 3 procent van die van de zonneschijf.

Dit is één frame van een animatie die zowel de weg van Venus over de zonneschijf laat zien als de gebieden op aarde waar dit op dat moment te zien is. De contacttijdsdtippen en de weg van Venus zijn hier weergegeven in Universele Tijd (UT, hierbij twee uur optellen voor Nederlandse zomertijd) en gelden voor een waarnemer in het midelpunt van de aarde. Op andere plaatsen aan het aardopervlak kunnen deze tijdstippen tot 7 minuten verschillen.Klik “hier”: voor een filmpje (1,3 Mb, AVI) van Astronomy magazine. Animatie: Francis Reddy

Het donkere silhouet van Venus is zo groot, dat de ‘minizonsverduistering’ met het blote oog te volgen was. Maar wie het verschijnsel wilde waarnemen, had op z’n minst een ‘officieel’ eclipsbrilletje nodig om er geen ernstig oogletsel aan over te houden! Het licht van het omringende deel van de zon blijft namelijk even fel. Net als op iedere andere dag kan langdurig staren naar de zon dus levenslange blindheid veroorzaken!

Bescherm de ogen – gebruik een eclipsbrilletje of een nummer 14 lasglas (bij de ijzerhandel te koop).

Opmeten van het zonnestelsel

Vroeger maakten astronomen verre reizen om Venusovergangen waar te nemen. Door vanaf de meest afgelegen plaatsen op aarde metingen te verrichten, konden zij voor het eerst de afstanden in ons zonnestelsel berekenen. De vier contacttijden (de tijdstippen waarop Venus precies raakt aan de rand van de zonneschijf) verschillen namelijk voor elke plek op aarde. Dit komt doordat vanuit elke plaats op aarde de baan van Venus op een andere manier op de zon geprojecteerd wordt.

Het zichtbaarheidsgebied van de Venusovergang. bron: ESO

Juist dit effect kan op een slimme manier gebruikt worden om de Astronomische Eenheid (= gemiddelde afstand van de aarde tot de zon) te bepalen. Hiervoor is slechts een precieze meting van de contacttijden nodig op twee plaatsen die het liefst ver van elkaar afliggen. Zulke metingen waren de belangrijkste en meest omvangrijke die astronomen in de achttiende en negentiende eeuw uitvoerden. Legendarisch zijn de Venusexpedities van de Franse sterrenkundige Le Gentil naar India (1761 en 1769) en van de Britse kapitein James Cook naar de Stille Zuidzee (1769).

Observing the Venus Transit in Tahiti in 1769.

In de negentiende eeuw bleef ook Nederland niet achter. In 1874 reisde een groep astronomen af naar het eiland Réunion in de Indische Oceaan. De waarnemingen vielen door bewolking echter grotendeels in het water, zodat deze Nederlandse expeditie een teleurstellend resultaat opleverde. Nederlandse waarnemingen van de Venusovergang van 1882 in Curaçao en Belgische waarnemingen in Chili waren daarentegen wel succesvol.

Doordat Venus en de aarde slechts zelden in één lijn met de zon staan, zijn er in totaal tot nu toe slechts vijf overgangen (in 1639, 1761, 1769, 1874 en 1882) actief door de mensheid waargenomen. Met behulp van radar kan de Astronomische Eenheid tegenwoordig veel nauwkeuriger worden bepaald dan met een Venusovergang mogelijk is. Tegenwoordig hoeven dus geen grote expedities meer te worden ondernomen. Maar de overgang van 8 juni 2004 biedt echter een zeer grote hoeveelheid mensen over de hele wereld de unieke mogelijkheid om op een leuke en makkelijke manier de schaal van ons zonnestelsel opnieuw op te meten.

Dankzij internet is het fenomeen voor het eerst wereldwijd live te volgen. Het is daardoor mogelijk razendsnel van continent naar continent te schakelen om scholieren en andere belangstellenden met elkaar in contact te brengen. Zij kunnen hun waarnemingen dan via een ‘online calculator’ verbinden om zo gezamenlijk de afstand van de aarde tot de zon uit te laten rekenen. Voor Nederlandse en Vlaamse scholieren die met hun klas de beste waarneming verrichten, zijn enkele prijzen beschikbaar.

Zwarte druppel en lichtende ring

Waarnemingen van de Venusovergang dragen weliswaar niet meer bij aan een nauwkeuriger afstandsbepaling, wél zijn er nog enkele onbegrepen effecten waarover astronomen meer zouden willen weten. Zo treedt op het moment dat Venus de binnenste rand van de zon raakt het ‘zwarte druppeleffect’ op. Nog ongeveer een minuut nadat Venus moet zijn losgekomen of voordat zij de zonsrand raakt, ‘kleeft’ de planeet al als een soort uitgerekte druppel vast aan de zonsrand.

Dit verschijnsel werd wel toegeschreven aan het feit dat Venus een atmosfeer heeft. Maar het lijkt eerder te maken te hebben met waarneming door een telescoop en het feit dat de rand van de zon donkerder is dan het midden van de zonneschijf.

Zwarte-druppel effect.

Een ander bijzonder effect is het ‘aureool’ dat rond de zwarte stip te zien kan zijn als zij de zonneschijf deels raakt of aan het verlaten ls. Dat wordt veroorzaakt door zonlicht dat door de dikke Venusatmosfeer word afgebogen en zo als een ring om de planeet straalt. Het was de waarneming van deze lichtring aan de hand waarvan de Russische astronoom Mikhail Lomonósov in 1761 concludeerde dat Venus een dampkring heeft.

Waarneming uit 1874.

SOHO

Op 8 juni zal ook de ESA/NASA zonsverkenner SOHO de venusovergang waarnemen en beelden naar de aarde zenden. SOHO bevindt zich in een evenwichtspunt op 1,5 miljoen km van de aarde richting zon en is uitgerust met ultraviolettelescopen, spectrometers en coronagrafen voor zonswaarnemingen. SOHO hangt echter niet precies in lijn met het vlak van Venus en de zon en zal de planeet later ten zuiden van de zon langs zien trekken.

Maar ook in dat geval zal de planeet als een grote zwarte stip tegen de corona, of heldere zonsatmosfeer afsteken. De dichtste nadering van Venus tot de zonsrand gezien door de instrumenten van SOHO vindt plaats om 15.40 uur Nederlandse tijd.

ESA/NASA zonsverkenner SOHO ziet Venus als een zwarte stip tegen de corona afsteken. De dichtste nadering tot de zon vindt plaats om 15.40 u. Nederlandse tijd. bron: SOHO / ESA / NASA

Venus is van 3 tot 13 juni in het beeldveld van SOHO’s coronograaf LASCO te zien. Ook TRACE, de Transition Region and Coronal Explorer die sinds april 1998 om de aarde draait, zal beelden van de Venusovergang naar de aarde seinen. Omdat TRACE op slechts 600 – 650 km hoogte om de aarde draait, zal deze zonsverkenner Venus wél over de zonneschijf zien trekken.

Nog één kans

Venusovergangen komen tot het jaar 3000 altijd paarsgewijs voor met een tussenpoze van 8 jaar. Er waren overgangen in 1631 en 1639, 1761 en 1769, 1874 en 1882. De eerstvolgende Venusovergang vindt plaats op 6 juni 2012. Deze overgang is slechts zeer gedeeltelijk vanuit Nederland en België te zien. Daarna duurt het tot 2117 en 2125 voordat weer een reeks Venusovergangen zal zijn te zien.

De Venusovergang van nu vergeleken met die van van 2012. bron: Fred EspenakKlik op de afbeelding voor eeng grotere versie.

Van de overgang van 2012 is bij ons slechts een gedeelte te zien. Kort na zonsopkomst verlaat Venus de zonneschijf. Mis de overgang van dinsdag 8 juni dus niet! Het is een uniek verschijnsel, dat veel zeldzamer is dan zons- en maansverduisteringen.

Dit artikel is een publicatie van Astronet.
© Astronet, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 07 juni 2004

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.