Je leest:

Veilig vliegen tussen de vogels

Veilig vliegen tussen de vogels

Auteur: | 14 juli 2005

Vogels veroorzaken jaarlijks voor miljarden dollars schade aan vliegtuigen. Zo nu en dan veroorzaakt een botsing een vliegramp met dodelijke afloop. De vogels uitroeien is onacceptabel en onuitvoerbaar, verjagen met lawaai, valken en honden helpt onvoldoende. Dan maar vermijden. De Koninklijke Luchtmacht zet de techniek in.

“De gevolgen van een vogelaanvaring variëren van enkele bloedspatten tot een fataal luchtvaartongeval”, vertelt drs. Luit Buurma, bioloog en hoofd van de sectie Natuurtechniek en Ecologisch Beheer bij de Koninklijke Luchtmacht. “Vogels in straalmotoren kunnen levensgevaarlijk zijn, maar zelfs de oerdegelijke turboprop van een Hercules gaat haperen wanneer er meer dan acht spreeuwen de luchtinlaat worden binnengezogen.” Dat gebeurde in 1996 op vliegveld Welschap, waar drie van de vier motoren van een Belgische Hercules uitvielen na een botsing met een zwerm van vijfhonderd spreeuwen. Het vliegtuig stortte neer en vloog in brand. Als gevolg daarvan verloren 34 mensen het leven.

Het zijn vooral de wat zwaardere vogels als kieviten, spreeuwen en meeuwen die een groot risico vormen. Voor een deel is het probleem seizoensgebonden: in het voor- en najaar vliegen miljoenen vogels over. “Ons land is door onze enorme landbouwproductie voor hen één grote voerplank.” Maar ook in de rest van het jaar is er gevaar. Veel vogels verblijven graag in de buurt van vliegvelden, vooral omdat er weinig mensen rondlopen.

3 maart 2003. Een Israëlische helikopter komt in aanvaring met een kraanvogel. Wonder boven wonder is de piloot niet gewond geraakt en kon hij veilig landen. bron: Yossi Leshem Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Uitroeien onacceptabel

“Als je niets doet om het te voorkomen, zou de Luchtmacht gemiddeld elke dag een vogelaanvaring hebben en zou er eens in de twee jaar een straaljager neerstorten”, zegt Buurma. Ook de burgerluchtvaart heeft last van vogels. Maar doordat lijnvluchten op veel grotere hoogte vliegen, blijft het probleem beperkt tot de start en de landing. Desondanks is de schatting dat de schade bij luchtvaartmaatschappijen jaarlijks wereldwijd minstens één à twee miljard dollar bedraagt.

In de loop der jaren is door de Luchtmacht van alles geprobeerd om het risico op aanvaring te verkleinen. Vooral straalmotoren zijn door hun grote luchtinlaat gevoelig voor vogels. “Tralies voor de motoren aanbrengen kan niet. Dat geeft te veel onbalans aan de luchtinvoer. Uitroeien is in Nederland onuitvoerbaar en onacceptabel. We willen bovendien graag de natuurbescherming tegemoet komen en rekening houden met de vogels”, legt Buurma uit. Verjagen met geluid, valken of honden helpt wel maar heeft als nadeel dat het de vogels onrustig maakt en hun gedrag onvoorspelbaar. Vliegvelden en hun omgeving op een ander manier beheren en inrichten biedt het meeste soelaas: dat bracht het aantal botsingen op vliegbasis Twente met tweederde terug. Al jaren wordt het gras rond startbanen niet meer bemest en houdt men het gebied droog. Een belangrijke taak is weggelegd voor de 17 vogelwachten die op de zeven militaire vliegvelden zijn aangesteld. Zij tellen, verjagen en coördineren de werkzaamheden op en rond de vliegbases.

Het huidige door TNO ontwikkelde systeem waar de Koninklijke Luchtmacht haar waarschuwingen op baseert, met radarbeelden waarin de kaart van Nederland is geprojecteerd. De blauwe stip is de plaats in Friesland waar de radar staat opgesteld. De roze vlekken zijn wolken. De rode streepjes zijn vogels. Enkele vliegtuigen trekken stippellijnen naar Schiphol. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Radar

Om het risico op aanvaringen met vogels verder te verkleinen, is vermijden van drukke periodes en gebieden de enige oplossing. De verkeersleiding in Nieuw Milligen geeft indien nodig elk uur waarschuwingen aan de piloten. Dat doet zij op basis van informatie over vogeldichtheid, afkomstig van Buurma’s sectie. Zes ornithologen interpreteren de beelden van de Air Defence Radar die is opgesteld in Friesland. Sinds 1979 hebben zij toegang tot de radar, die rondom een vogelbereik van 150 kilometer heeft. Met behulp van een door TNO ontwikkeld vogelecho-extractiesysteem (ROBIN) wordt informatie over vogeltrek verkregen. Het huidige waarschuwingssysteem werkt goed, maar heeft ook nadelen: de Luchtmacht is afhankelijk van een beperkt aantal mensen dat de radarbeelden kan interpreteren en de voorspellingen gaan niet verder dan hooguit enkele uren. “Dat is niet genoeg. We willen vluchten met grote betrouwbaarheid dagen of zelfs weken vooruit kunnen plannen. Een oefening op het laatste moment afzeggen is veel te kostbaar.”

Het Bird Avoidance Model van de Universiteit van Amsterdam toont het risico op vogelaanvaringen op verschillende hoogtes boven Nederland. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Filewaarschuwingen

Op zoek naar een beslissingsondersteunend systeem met hogere betrouwbaarheid en langere voorspellingstijd klopte Buurma in 2002 aan bij het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica van de Universiteit van Amsterdam. Prof.dr.ir. Willem Bouten vertelt: “Naast de radarbeelden van de Luchtmacht beschikken we over de tellingen die 7500 vrijwilligers van de Sovon (Samenwerkende Organisaties Vogelonderzoek Nederland) al ruim 30 jaar uitvoeren. Met wiskundige technieken ontwikkelen we computermodellen die het gedrag van vogels in een bepaalde tijd van het jaar en bij verschillende weersomstandigheden beschrijven. Het voorspellen van pieken in de vogeltrek kun je vergelijken met de filewaarschuwingen van de ANWB. We weten hoe groot de kans is dat je op een zeker tijdstip in de dagelijkse file terechtkomt.”

De afgelopen drie jaar hebben de onderzoekers het gedrag van vogels bestudeerd, zowel op het niveau van Nederland als op kleinere schaal in de omgeving van vliegbases. Daarnaast zijn in vogeltrekmodellen historische gegevens gecombineerd met de weersomstandigheden. Variabelen als mee- of tegenwind, regen en verandering van luchtdruk blijken belangrijke indicatoren voor vlieggedrag.

Vogeldichtheid voorspellen

Eind mei presenteerden de onderzoekers de modellen tijdens het congres van de International Bird Strike Committee, waar ingenieurs, biologen, meteorologen, landinrichters en verzekeringsmaatschappijen ervaringen en resultaten uitwisselen. Als de Universiteit van Amsterdam later dit jaar het systeem overdraagt aan de Koninklijke Luchtmacht krijgt Buurma’s sectie er twee beeldschermen bij. Op één ervan is de verdeling van de vogels op verschillende hoogtes boven Nederland te zien, in een te kiezen periode en tijd van de dag. Op de andere kunnen de ornithologen tot vijf dagen vooruit de vogeldichtheid voorspellen op basis van de verwachte weersomstandigheden en de radarmetingen van de afgelopen tien dagen. De verwachting is dat op termijn de verkeersleiding zonder hun tussenkomst de beelden kan interpreteren.

Buurma is tevreden: “Met de universiteit was afgesproken dat betrouwbaarheid van de voorspellingen minstens 70 procent moest zijn. Daar gaan we duidelijk overheen. Het systeem blijkt dus prima te gebruiken voor het langer vooruit plannen van vliegbewegingen. We doen er alles aan om vogels te vermijden. Maar in geval van oorlog vliegen we uiteraard toch.”

In de geschiedenis van de luchtvaart zijn 500 vliegtuigen gecrasht als gevolg van aanvaringen met vogels. Daarbij kwamen ongeveer 400 mensen om. Het werkelijke aantal is waarschijnlijker hoger omdat vogels vaak de achterliggende oorzaak zijn van wat wordt toegeschreven aan een ‘technisch mankement’. Driekwart van de crashes betreft militaire toestellen.

In 1995 stortte bijvoorbeeld een viermotorige AWACS neer, 43 seconden na het opstijgen van vliegveld Elmendorf (Alaska) na een botsing met een grote groep Canadese ganzen. 24 bemanningsleden kwamen om. Een zwerm spreeuwen veroorzaakte het neerstorten van een viermotorig Hercules transportvliegtuig op 15 juli 1996 tijdens de landing op Welschap. Er vielen 34 doden.

Bronnen:

Koninklijke Luchtmacht en W.J. Richardson & T. West, proceedings 27ste wereldcongres International Bird Strike Committee in Athene, 2005 (www.int-birdstrike.com)

Dit artikel is een publicatie van De Ingenieur.
© De Ingenieur, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 14 juli 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.