Je leest:

Van kantoormeisje via secretaresse naar officemanager

Van kantoormeisje via secretaresse naar officemanager

Archetypisch vrouwenberoep in een mannenwereld

Auteur: | 1 oktober 2013

Een secretaresse is een vrouw, het woord zegt het al. De term roept een heel arsenaal aan clichébeelden op, allemaal vrouwelijk van invulling. De moderne secretaresse wil daarvan af. Zij wil als werknemer serieus worden genomen, ongeacht haar sekse. Het was rond 1900 echter juist dankzij hun vrouw-zijn dat vrouwen een plaatsje wisten te veroveren op de kantoren. Dat waren altijd mannenbolwerken, maar met de komst van nieuwe kantoormachines zoals de telefoon en de typemachine werd dat anders. Werkgevers huurden steeds vaker nette jonge dames in voor deze lichte werkzaamheden, want zij hoefden hen minder te betalen dan hun mannelijke collega’s. Het aanzien van het beroep daalde navenant.

“He may act like he wants a secretary, but most of the time they’re looking for something between a mother and a waitress”. Aldus secretaresse Joan Holloway in de populaire televisieserie Mad Men, die zich afspeelt op een reclamebureau in Amerika in de jaren zestig van de 20ste eeuw. Holloway belichaamt het clichébeeld van een secretaresse: een sexy verschijning die zich te allen tijde dienstbaar, inschikkelijk en loyaal aan de baas opstelt.

Typist 1910
Mooie vrouwen en en typemachines gaan al sinds de uitvinding van de machine in de 19e eeuw samen. Deze Franse reclamefoto stamt uit 1910.
wiki commons

De ideale secretaresse met de zorgzaamheid van een moeder en de gedienstigheid van een serveerster, eigenschappen die als typisch vrouwelijk werden gezien. Het is een cliché dat het feminisme van de jaren zestig en zeventig ten spijt in zekere zin is blijven bestaan, in combinatie met het beeld van de ‘typemiep’ die haar dagen op kantoor slijt met brieven tikken en koffie rondbrengen, ondertussen smachtende blikken naar haar chef werpend met wie zij vanzelfsprekend uiteindelijk wil trouwen.

Mannendomein

Het beroep van secretaresse is echter niet altijd een vrouwenberoep geweest. Kantoren waren tot begin 20ste eeuw hoofdzakelijk het domein van mannen. De functie van kantoorklerk was een van de belangrijkste op kantoor. Het administratieve werk stond dan ook in hoog maatschappelijk aanzien en de kantoorklerk had in het bedrijf een vertrouwenspositie omdat hij op de hoogte was van het gehele reilen en zeilen van het bedrijf en direct onder zijn baas stond.

De eerste vrouwen deden hier rond 1900 hun intrede. Dit was mogelijk door onder meer de verregaande mechanisering van de arbeid, waardoor het kantoorwerk van karakter veranderde, en de nieuwe opvattingen over de deelname van vrouwen aan het arbeidsproces. Tijdens de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898 pleitte Catharina van Tussenbroek, een van de eerste vrouwelijke artsen van Nederland, voor een “degelijke vakopleiding, die de vrouw in staat stelt te leven van zelfverdiend brood”.

Vrouwenarbeidloten jan toorop 1898
Tijdens de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, werd een loterij georganiseerd. De kunstschilder Jan Toorop maakte de affiche om deze loten aan te prijzen. De tentoonstelling in Den Haag vond met opzet plaats in het jaar dat Nederland voor het eerst een koningin op de troon kreeg: Wilhelmina.
wiki commons

De dienstensector ontwikkelde zich tot een belangrijke verschaffer van zulke ‘degelijke’ beroepsmogelijkheden voor vrouwen. Door de uitbreiding van het kantoorwerk en nieuwe uitvindingen als de typemachine en de telefoon ontstonden er nieuwe functies zoals typen, stenograferen en telefoneren waarvoor vooral vrouwen werden aangetrokken. Dit soort kantoorwerk werd geschikt bevonden voor ongehuwde meisjes uit de burgerij, voor wie buitenshuis werken tot dan toe als onkies en onvrouwelijk werd beschouwd.

Meisjes uit de lagere klassen namen vanzelfsprekend al veel eerder aan het arbeidsproces deel, bijvoorbeeld als dienstbode, in de huisnijverheid en later in fabrieken, maar nu konden ook ongehuwde burgermeisjes met goed fatsoen in hun eigen levensonderhoud voorzien. Historica Anna Davin heeft de typemachine daarom ‘het paard van Troje van het zwakke geslacht’ genoemd, omdat de introductie ervan hen in staat stelde deel te nemen aan het arbeidsproces. Zo veroverden zij zich als vrouw een plaats in dit mannendomein, die zij niet meer op zouden geven.

384px fuggerkontor administratie 1517
Kantoorwerk in de 16e eeuw door mannelijke klerk.
wiki commons

De maatschappelijke waardering voor het werk dat vrouwen vanaf omstreeks 1900 op de kantoren gingen doen was echter laag: ze kregen speciale ‘meisjescontracten’ die onmiddellijk werden ontbonden zodra zij trouwden. Bovendien kregen vrouwen een veel lager salaris dan mannen, aangezien het beeld overheerste dat vrouwen geen kostwinnaars zouden moeten zijn.

Mannelijke kantoorklerken zagen de intrede van vrouwen op kantoor in eerste instantie met lede ogen aan. Ze vormden immers concurrentie op de arbeidsmarkt. Men vroeg zich ook af of de vrouw wel geschikt was voor het werken op kantoor en het harde zakenleven. Haar maandelijkse lichamelijke ongemakken zouden zorgen voor teveel absentie, wat volgens hen inhield dat ze eigenlijk geen recht had op een maandelijks salaris, om over haar wisselende stemmingen nog maar te zwijgen.

De weerstand tegen de komst van vrouwen verdween echter ook weer toen zij eenmaal de kantoren bevolkten, gezien het feit dat met de toename van het personeel ook nieuwe hogere functies zoals toezichthouder ontstonden. En die waren uiteraard alleen aan mannen voorbehouden, zo was de heersende opvatting.

Secretaresses new yoer 1937 secretary treasurer office
Vrouwelijke secretaresses in New York, 1937
wiki commons

Schoevers

Voor de nieuwe kantoorfuncties die begin 20ste eeuw ontstonden, kwamen ook nieuwe opleidingen. Zo werd in 1913 het Instituut Schoevers opgericht, genoemd naar Adriaan Schoevers (1891-1965). Over de geschiedenis van dit instituut verscheen onlangs het boek De Meisjes van Schoevers door Petra van den Brink en Peter de Waard. Het opleidingsinstituut werd legendarisch en heeft generaties secretaresses afgeleverd.

Adriaan Schoevers was een telg uit een onderwijzersgezin in Amsterdam. Na verschillende kantoorbaantjes versleten te hebben besloot hij uit onvrede met de gang van zaken in de bedrijven waar hij werkte voor zichzelf te beginnen. Het aantal kantooropleidingen nam in die tijd snel toe, en Schoevers zocht naar manieren om zich te onderscheiden van andere handelsopleidingen in de groeiende dienstensector.

1951 portr%c3%a4t einer frau an einer schreibmaschine
Achter de typemachine, 1951
wiki commons

Hij begon zijn ‘instituut’ met wat cursussen stenografie in de theesalon van zijn moeder in het ouderlijk huis aan de Reguliersgracht in Amsterdam, maar breidde al snel uit. Schoevers wist zijn cursussen goed te verkopen en ontwikkelde bovendien een eigen methode: het blind typen met tien vingers. Door de cursisten op de maat van de populaire Charlestondansmuziek te laten tikken, zorgde hij ervoor dat het minder geestdodende oefeningen werden.

Schoevers richtte zich specifiek op meisjes als doelgroep. Hij vond hen bij uitstek geschikt voor het werk van secretaresse en zag de typemachine als hét middel tot het vergroten van de economische zelfstandigheid van vrouwen. Bovendien was er geld mee te verdienen. Hij vergrootte met demonstraties en typeconcerten de naamsbekendheid van de opleiding.

Ontsecretaressen

De functie van secretaresse groeide uit tot hét vrouwenberoep, een middel tot emancipatie waar vrouwen gretig gebruik van maakten. Maar juist door de nadruk op de zogenoemde vrouwelijke kwaliteiten stond het op gespannen voet met diezelfde emancipatie en ontstond eveneens het imago van de goede fee die onzichtbaar op de achtergrond in dienst van haar mannelijke bazen aan het werk was, zoals het feministisch tijdschrift Opzij het in de jaren tachtig uitdrukte. Zij wist beter dan wie ook, beter dan de baas zelf vaak, wat er speelde, werd het nieuwe beeld – ook al kreeg ze daarvoor soms te weinig waardering. Het is tekenend dat eind jaren tachtig de Secretaressedag uit Amerika kwam overwaaien.

Secretasessedag flickr
Een taart van de baas op Secretaressedag
Flickr

Hoewel er een hoop verbeterde op het gebied van carrièrekansen, opleidingskansen en salarissen roept de vrouwelijke term secretaresse nog steeds de associatie met dienstbaarheid op, terwijl de mannelijke term secretaris eerder een verbinding met macht legt. Inmiddels bestaat er zelfs een beweging die zich het zogenoemde ontsecretaressen ten doel stelt, om in te spelen op de veranderende werkomstandigheden van het beroep als gevolg van de voortschrijdende informatierevolutie.

De term secretaresse wordt steeds vaker vervangen door neutralere termen als ‘officemanager’ of ‘executive assistant’, waaruit meer respect moet blijken. Daarmee moet het beroep weer net zoveel maatschappelijke waarde krijgen als dat van de 19e eeuwse kantoorklerk, waarbij de mobieltjes, laptops en ipads vanzelfsprekend zowel in de handtas als in de herentas passen.

h3. Over de auteur

Anne-Marie Mreijen is historica en werkt aan de Universiteit Utrecht. Eerder werkte zij bij het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis mee aan het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland, dat uitmondde in het boek 1001 vrouwen uit de Nederlandse Geschiedenis (Els Kloek, red), Vantilt, 2013.

h3. Verder lezen
  • Petra van den Brink en Peter de Waard, De meisjes van Schoevers (Thomas Rap, 2013)
  • Francisca de Haan, Sekse op kantoor: over vrouwelijkheid, mannelijkheid en macht, Nederland 1860-1940 (Verloren, 1992)
Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 oktober 2013

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.