Je leest:

Van Ehrlich en Metchnikoff tot Steinman, 100 jaar kennis van afweer

Van Ehrlich en Metchnikoff tot Steinman, 100 jaar kennis van afweer

Auteur: | 30 september 2018
iStockphoto

In honderd jaar tijd is er twaalf keer een Nobelprijs toegekend aan immunologisch onderzoek. Het begon in 1901 met Emil von Behring voor zijn werk aan serumtherapie van difterie. En eindigde in 2011 met Ralph Steinman voor zijn werk aan dendritische cellen.

Als alles al gezegd is, dan volgt de epiloog. Van Dale heeft een korte uitleg van epiloog: slotwoord. Volgens Wikipedia mag de epiloog ook gebruikt worden om te vertellen hoe het met de hoofdpersonen verder verging: ’ze leefden nog lang en gelukkig’. Een epiloog is dus eigenlijk zowel een terugblik als het voorwoord voor de volgende editie van het cahier over ons afweersysteem in 2118.

De eerste Nobelprijs

Hoe de kennis van de afweer zoals we die nu bezitten is verkregen, laat zich illustreren aan de hand van de Nobelprijzen die aan immunologen zijn toegekend. De allereerste Nobelprijs voor fysiologie of geneeskunde ging in 1901 naar de Duitse medicus Emil von Behring voor serumtherapie van difterie.

Er was destijds nog geen vaccin voor deze dodelijke infectieziekte dus difterie werd behandeld met antiserum, opgewekt in paarden. Aan de Universiteit Groningen is de eerste oefenvraag voor het tentamen immunologie: op welke immunologische principes berust deze serumtherapie. Als u alle voorgaande hoofdstukken aandachtig gelezen hebt, dan kunt u die vraag beantwoorden met neutralisatie door antistoffen.

De tweede Nobelprijs voor immunologie viel al 7 jaar later in 1908 en werd toegekend aan Ilya Metchnikov. Metchnikov was een Russische microbioloog, die naar Parijs vertrok om met Louis Pasteur te gaan werken. Hij kreeg de prijs voor zijn werk aan macrofagen, de cellen van het afweersysteem die bacteriën fagocyteren: eerst opeten en daarna doodmaken. Later in zijn carrière legde hij zich toe op de relatie tussen darmbacteriën en gezondheid.

Nobelprijswinnaars immunologie sinds 1901 en hun ontdekkingen.
Jos van den Broek, Leiden

De monoclonals

Er volgde in de jaren daarna nog vele Nobelprijzen voor immunologen maar zonder iemand tekort te willen doen, springen we nu naar de Nobelprijs van 1984. Dat verhaal begon 10 jaar eerder. In 1974 ging de Duitse bioloog George Köhler, die toen nog een twintiger was, naar het lab van de Argentijnse biochemicus César Milstein in Cambridge met slechts één doel voor ogen: begrijpen hoe antistoffen worden gemaakt.

Hij had het briljante idee om een kankercel te laten versmelten met een antistof producerende B-cel. Omdat kankercellen blijven leven, kon het fusieproduct, hybridoma genoemd, ‘eeuwig’ antistoffen produceren. Dit noemen we monoklonale antistoffen. In 1975 publiceerden ze hierover in Nature, één van de beste wetenschappelijke tijdschriften.

De potentie was dat monoclonale antistoffen de magic bullets van de geneeskunde zouden worden, voor infecties, voor kanker, voor alles. Maar 10 jaar later, zelfs 20 jaar later, niets van dat alles. Toegegeven, monoclonals – zoals ze liefdevol werden genoemd – werden zeer belangrijke hulpmiddelen voor de diagnostiek en het fundamentele onderzoek, maar nog niet voor de patiënt.

Waarom duurde dit zo lang? Soms duurt de ontwikkeling van een waarlijk nieuw product lang. Denk aan de paperclip, de ontwikkeling daarvan duurde 32 jaar tot het uiteindelijke ontwerp van de Noor Johan Vaaler in 1899. De ontwikkeling van de balpen duurde zelfs 50 jaar.

Na een (te) lange aanloop hebben monoclonale antistoffen wel degelijk belangrijke toepassingen in de geneeskunde gekregen. Antistoffen tegen tumornecrosefactor TNF worden nu met succes toegepast in de behandeling van reuma en psoriasis. Immuuntherapie van kanker door middel van checkpointblokkers zijn zeer veelbelovend.

Deze behandelingen kosten (veel) geld, tot tienduizenden euro’s per patiënt per jaar. Zijn Köhler en Milstein er dan zelf rijk van geworden? Nee, ze namen geen patent op hun ontdekking omdat ze wilden dat iedereen deze techniek zou kunnen gebruiken.

De tot nu toe laatste Nobelprijs immunologie (2011) was voor de Canadese celbioloog en immunoloog Ralph Steinman, die de prijs kreeg voor zijn prachtige werk aan dendritische cellen. Deze prijs was bijzonder, omdat Steinman 3 dagen voor de officiële uitreiking overleed. Hij heeft dus helaas niet meer van zijn prijs kunnen genieten.

Helden zonder prijs

De immunologie kent vele helden, maar slechts sommige van hen hebben de Nobelprijs gekregen. Mijn wetenschappelijke held die nooit de Nobelprijs heeft gewonnen is de Canadees-Amerikaanse medicus Oswald Avery. Hij was de eerste die ontdekte hoe je vaccins zodanig kon aanpassen dat ze werkzaam zijn bij jonge kinderen. Hij deed die ontdekking in de jaren dertig van de vorige eeuw. Toen werkten alle andere wetenschappers aan antibiotica.

Zijn ontdekkingen zijn eigenlijk bijna vijftig jaar op de plank blijven liggen, maar gelukkig herontdekt. Dankzij het werk van Avery worden letterlijk miljoenen levens van kinderen gered door vaccins, die bereid zijn volgens zijn recept.

Terugkijkend is er in 100 jaar 12 maal een Nobelprijs uitgereikt voor immunologie, in totaal aan 22 personen, allemaal man. Geen enkele uit Nederland. In totaal zijn er 844 Nobelprijzen uitgereikt aan mannen en 48 aan vrouwen; Marie Curie won hem tweemaal. En de komende 100 jaar? Eindelijk een Nederlandse Nobelprijs voor Immunologie? Het zou kunnen. Het liefst een vrouw.

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
Woordjes leren met een robot

Biologie
Darmbacteriën voorkomen griepinfectie in longen

Geneeskunde
Onbeperkt schransen op vakantie, wat doet dat met je?

De Australische dierenarts Peter Doherty heeft, nadat hij in 1996 de Nobelprijs won, een boekje geschreven getiteld The beginner’s guide to winning the Nobel prize. Voor de lezers jonger dan 45 met wetenschappelijke ambitie een aanrader. Hij citeert daarin zijn lagere schoollerares, juffrouw Thompson: Good, better, best, may you never rest, till your good is better, and your better best.

Doe je best!

Lees het eerste artikel van het thema ‘Ons afweersysteem’

De doorbraak van de immunologie

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 30 september 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.