Je leest:

Van de wal in de sloot

Van de wal in de sloot

Auteur: | 28 april 2010

De meeste mensen zijn bekend met de muur van Hadrianus. Het is een soort Romeinse variant van de Chinese muur, of de Berlijnse muur, zo je wilt. Maar dat er circa 120 kilometer noordelijker, net over de grens in Schotland, nog een muur is gebouwd door een Romeinse keizer weten vrij weinig mensen.

Small
Wikimedia Commons

Wanneer je in Engeland in de buurt bent van Newcastle, worden de bordjes van English Heritage je direct om je oren geslagen. Het kan niemand ontgaan dat de muur van Hadrianus die kant op is. De muur is dan ook een belangrijke toeristische trekpleister voor Engeland. Maar waarom is de muur van keizer Antoninus Pius dan zo onbekend? Typisch geval van een slechte pers? Matig cultureel management? Kennislink ging voor jullie op expeditie naar deze muur, waar in het verleden veel om te doen is geweest.

De muur van Hadrianus

Om de context van de gebeurtenissen rond de muur van Antoninus te snappen, moeten we eerst kijken naar zijn relatie met de muur van Hadrianus.

Tijdens de regeringsperiode (117-138 n. Chr.) van keizer Hadrianus was het Romeinse Rijk op z’n grootst. Hadrianus stond wat politiek bestuur betreft met zijn beide benen op de grond. Hij wist dat als het Romeinse Rijk nog verder zou groeien, het niet meer regeerbaar zou zijn. Hadrianus legde daarom tijdens zijn regeringsperiode minder de nadruk op expansie, maar meer op het versterken van de grenzen. Met name de noordelijke grens van het Romeinse Rijk in Brittannië veroorzaakte nog wel eens problemen. Naburige barbaarse stammen vielen geregeld het Romeinse gebied binnen. Door het bouwen van een stevige linie kon Hadrianus de vijandelijke stammen uit Caledonië op afstand houden. Tevens kon hij zo voorkomen dat Romeinse burgers zich moedwillig inlieten met het noordelijke uitschot. In 122 n. Chr. gaf Hadrianus opdracht tot de bouw van zijn vallum Hadriani. De bouw van de muur zou zes jaar lang duren.

Small
Een gedeelte van de muur van Hadrianus – in de buurt van Hexham.
Elise van der Horst

De bouw van de muur van Hadrianus

De muur was niet zomaar een muurtje, het was onderdeel van een heel verdedigingswerk. Vanuit het zuiden gezien bestond het uit een aarden wal, een greppel, gevolgd door nog een wal. Hierna volgde een stuk open terrein met een weg erdoorheen om de muur overal goed bereikbaar te maken voor het leger. Hierachter lag de daadwerkelijke muur pas. Vóór de muur (vanuit het oogpunt van de Schotten) lag tenslotte nog een diepe gracht voorzien van puntige staken.

De muur van Hadrianus was 80 Romeinse mijlen lang, oftewel ongeveer 117 kilometer. Hij liep van de Solway Firth naar de rivier Tyne. De hoogte en breedte van de muur was afhankelijk van de locatie en welke grondstoffen daar voor handen waren. Ten oosten van de rivier Irthing was de muur bijvoorbeeld gemaakt van vierkante blokken steen, en zo’n drie meter in dikte en vijf tot zes meter in hoogte. Aan de westkant van de rivier Irthing was de muur daarentegen voor een groot gedeelte opgebouwd uit plaggen. Hier mat de muur zo’n zes meter dik en ruim drie meter hoog. Dit alles exclusief wallen en sloten. Je kunt je voorstellen dat een dergelijk bouwwerk een enorme indruk maakte op de Schotse boeven uit het noorden.

De muur van Antoninus

Nu we meer weten over de aard en omvang van de muur van Hadrianus lijkt het haast een beetje dubbelop dat zo’n 20 jaar later zijn opvolger Antoninus Pius nóg een muur bouwde, maar dan ongeveer 120 kilometer noordelijker. Waar was dat voor nodig? Was zijn muur een soort dubbele zekerheid dat de Picten en de Scoten het Romeinse Rijk echt niet konden binnenvallen? Of had Antoninus – in tegenstelling tot Hadrianus – wel last van expansiedrift? Wilde hij daarom de grens 120 kilometer noordelijker verleggen?

De werkelijke reden kunnen we natuurlijk niet meer bij Antoninus verifiëren, maar er zijn een aantal aannemelijke theorieën. Professor William S. Hanson (universiteit van Glasgow) beweert bijvoorbeeld dat de muur van Hadrianus te ver weg lag van de Schotse brandhaarden om controle uit te oefenen. Een andere verklaring is dat Antoninus indruk wilde maken binnen het Romeinse Rijk. Hij was als adoptiefkeizer niet de meest voor de hand liggende keuze als keizerlijke opvolger. Ook had hij nog niet zijn sporen verdiend in het leger. Door het bouwen van een muur kon hij wellicht het Rijk zijn spierbundels tonen, maar ook zijn moed omdat hij zich weer begaf op het gevaarlijke terrein van de Picten. Tot slot kon de muur ook dienen om de vijandelijke stammen te imponeren, of om hun handel met het zuiden onder controle te houden.

In 142 n. Chr. gaf Antoninus het startschot voor de bouw van de muur. Na twaalf jaar was de bouw dan eindelijk gereed. De muur was bij voltooiing zo’n 63 kilometer lang en liep van Old Kilpatrick aan de Firth of Clyde in het westen, naar Bo’ness bij Falkirk aan de Firth of Forth in het oosten. De muur van Antoninus moest de Muur van Hadrianus vervangen als grens van het Romeinse Rijk.

Medium
Deze ogenschijnlijke ‘glooiingen’ in het landschap vormen de contouren van de wallen en sloten bij één van de forten van de muur van Antoninus – Rough Castle

De bouw van de muur van Antoninus

Als je pioniert in een notoir gevaarlijk gebied, zou steen geprefereerd bouwmateriaal voor een muur, toch? Het moet stevig zijn, en het liefst ook de tand des tijds kunnen doorstaan. Je wilt als keizer wel dat toekomstige generaties zich jouw naam herinneren terwijl ze zich vergapen aan je bouwwerk. Maar voor de muur van Antoninus gebruikte men steen enkel als fundament. Het overgrote gedeelte bestond uit een plaggen muur van drie tot vier meter hoog. Ook hiervoor is de reden niet geheel duidelijk. Het zou wellicht te maken kunnen hebben met de beschikbaarheid van lokale grondstoffen. Een andere mogelijkheid is dat keizer Antoninus niet over voldoende geld en manschappen beschikte om de muur volledig van steen te bouwen.

Vóór de muur had men nog wel een stevige wal opgeworpen, en een diepe greppel aangelegd. Langs de muur, op afstanden van circa drie kilometer van elkaar bouwden ze forten, die met elkaar in verbinding stonden door middel van een weg.

Terugtrekken

De muur van Antoninus was helaas geen lang leven beschoren. Vanaf 162 n. Chr. – slechts 20 jaar na de bouw – trokken de Romeinse legers zich terug achter de muur van Hadrianus, dat wederom dienst zou doen als grens van het Romeinse Rijk.

In 208 n. Chr. zette keizer Septimus Severus nog voet aan wal in Schotland. Hij probeerde nog eenmaal om de barbaren terug te dringen voorbij de muur van Antoninus. In de korte tijd van deze herbezetting voerden de manschappen van Septimus nog wat herstelwerkzaamheden aan de muur uit. Maar na slechts een paar jaar besloot ook Septimus zijn manschappen terug te trekken en de muur van Hadrianus als grens te hanteren.

Waarom niet?

Waarom de muur van Antoninus niet echt van de grond kwam als definitieve grens van het Romeinse Rijk is puur speculatie. Er zijn specialisten die beweren dat de grens zijn nut voorbij ging omdat de forten de onderlinge handel van de barbaren gedoogden. Anderen zeggen dat de Romeinse soldaten integreerden met de Pictische stammen (mede omdat veel Romeinse soldaten die daar gestationeerd waren, afkomstig waren uit de lokale omgeving). Volgens nog weer andere wetenschappers was de schatkist van Antoninus leeg, waardoor hij zijn manschappen die werkzaam waren in dat gebied niet meer kon betalen.

Medium
Op zeldzame plekken steekt het stenen fundament van de muur van Antoninus nog net boven het maaiveld uit, zoals hier bij Falkirk.

Alhoewel hij minder bekend is dan de muur van Hadrianus, was er in het verleden in ieder geval veel te doen om de muur van Antoninus. Hij is gebouwd, verdedigd, verlaten, hersteld, verdedigd en wederom verlaten. Zijn onbekendheid bij het grote publiek van tegenwoordig is jammer. Helaas heeft Schotland minder geld beschikbaar dan Engeland om haar culturele erfgoed te commercialiseren en te onderhouden. Daarbij zijn de overblijfselen van de muur van Hadrianus ook beter zichtbaar in de landschap dan de muur van Antoninus. Maar voor wie goed zoekt, zijn de fundamenten van de muur van Antoninus nog steeds terug te vinden. Al moet je er soms wel een wandeltocht van anderhalf uur voor over hebben.

Zie verder

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 april 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.