Je leest:

Val van de Muur

Val van de Muur

Auteur: | 6 november 2009

Onlangs herdacht Duitsland de bouw van de Berlijnse Muur. Inmiddels is het meer dan dan twintig jaar geleden dat er een einde aan de scheiding tussen Oost-, en West Berlijn kwam. Maar niet alleen dat. Het vallen van de Berlijnse Muur staat ook symbool voor de val van het communisme. De vorming van de Europese Unie raakt na de val van de Muur in een stroomversnelling.

Large
November 1989. De reikhalzende menigte heeft een gat geslagen in de Muur bij Eberswalder Straße.
Wikimedia Commons / Deutsches Bundesarchiv

Na het verliezen van Tweede Wereldoorlog ligt Duitsland zowel fysiek, als politiek en economisch in puin. Duitsland heeft in de twintigste eeuw twee keer aan de basis gestaan van een wereldoorlog. De regeringsleiders van de geallieerden organiseren een aantal conferenties om te praten over het herstel en de toekomst van Duitsland. Zij willen maatregelen treffen om er voor te zorgen dat het niet nogmaals tot een dergelijke oorlog kan komen. Democratisering, denazificatie, en demilitarisering zijn belangrijke doelstellingen.

Conferentie van Potsdam

Op 17 juli 1945 vindt de conferentie van Potsdam plaats. De drie grootmachten van de geallieerden sturen elk een afgezant naar de conferentie. De Verenigde Staten worden gerepresenteerd door president Truman, Groot-Brittannië door premier Churchill, en de Sovjet-Unie door de secretaris-generaal van de communistische partij, Stalin.

De westerse geallieerden –vooral Groot-Brittannië – kijken enigszins wantrouwend naar Stalin. Zij twijfelen aan zijn motieven. De angst heerst dat de Sovjet-Unie zijn communistische invloed verder naar het Westen uit wil breiden. Stalin vreest op zijn beurt dat het Westen hem zal aantasten in zijn invloedssfeer. Qua cultuur, ideologie en economische opvattingen is er een gapende kloof tussen het kapitalistische Westen, en het communistische Oosten. Deze tegenstellingen tussen de twee supermachten gaan een steeds grotere rol spelen, op de conferentie van Potsdam, maar ook in de jaren die volgen.

Verdeeld Duitsland

Door het wantrouwen naar elkaar toe vinden de regeringsleiders weinig – echt bevredigende – oplossingen voor de belangrijkste vragen die centraal staan op de conferentie. De geallieerden besluiten onder andere tot het aanstellen van een controleraad om Duitsland te besturen. Duitsland wordt opgesplitst in vier sectoren: een Russische, Franse, Engelse en een Amerikaanse bezettingszone.

Dit leidt tot de definitieve opsplitsing van het land in de Bundesrepublik Deutschland (BRD) in het Westen en de Deutsche Democratische Republik (DDR) in het Oosten. Ook de hoofdstad Berlijn verdelen de vier grootmachten onder elkaar. Het gebied waar Berlijn in ligt hoort bij de Sovjet-Russische zone. De Berlijnse sectoren van de overige geallieerden vormen dus een enclave in door de Sovjet-Unie bezet gebied. Rusland wil erg graag Berlijn als geheel besturen, maar dat accepteren de overige geallieerden niet. Berlijn is als stad te belangrijk voor hen om volledig in communistische handen over te geven. Hierdoor nemen de spanningen tussen het communistische Oost- en het democratische West-Europa nog verder toe. Langzaamaan wordt de Koude Oorlog een feit.

Koude Oorlog

Medium
De verdeling van Europa door het IJzeren Gordijn.
Wikimedia Commons / Christoph Lingg

De Koude Oorlog was een periode van gewapende vrede tussen het communistische Oosten en het kapitalistische Westen. De onderlinge spanning tussen de grootmachten komt tot uiting in de wapenwedloop, waarbij beide fronten elkaar proberen te intimideren met de bouw van atoombommen. Het IJzeren Gordijn is een term die veel gebruikt wordt om de grens aan te duiden tussen de tegenover elkaar staande ideologische, economische en culturele machtsblokken. Het scheidt de twee kemphanen zowel fictief als letterlijk met mijnenvelden, een tankgracht, prikkeldraad, en wachtposten. De Berlijnse Muur is ook onderdeel van het IJzeren Gordijn.

Vluchten

De inwoners van het Oostelijke deel van Duitsland zien na een tijd dat het in het Westelijke deel veel beter gaat. Er is meer welvaart en rijkdom. De Sovjet-Unie investeert nauwelijks in Oost-Duitsland. Hierdoor verslechtert de economische situatie. Vooral in Berlijn is het verschil duidelijk te merken. Er is in Oost-Berlijn niet genoeg geld voor wegen, scholen, en de bouw van huizen. Vooral hoogopgeleide jongeren in Oost-Berlijn hebben genoeg van de situatie. Ze vluchten naar West-Berlijn in de hoop op een beter leven. Voor de economie in de DDR vormt deze uittocht een serieuze bedreiging. Door het verliezen van kennis stagneert de vooruitgang. Kennis is macht, tenslotte.

Stenen muur

In 1961 hoopt de Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov door het sluiten van de grens een einde te maken aan de leegloop. In de nacht van 12 op 13 augustus begint men met de bouw van de Berlijnse Muur. De muur heeft een hoogte van 4 meter en een totale lengte van 166 km. Gebouwen die in de weg van de muur staan, worden dichtgemetseld. De enige openingen in de muur zijn doorgangen die zwaar bewaakt zijn door de Oost-Duitse grenspolitie.

Aan de Oost-Berlijnse kant is de muur door de aanleg van mijnenvelden nauwelijks te benaderen. Bovendien hebben Oost-Duitse grenswachters de opdracht gekregen om mensen die proberen de grens over te steken dood te schieten. Tussen 1961 en 1989 doen ongeveer 6000 mensen een dappere maar levensgevaarlijke poging om de grens te passeren. In Berlijn zelf vinden daarbij ruim 260 mensen de dood, langs de grens tussen Oost- en West-Duitsland nog eens 800. Mede door de slachtoffers die vallen, en de scheiding van families en vrienden gaan de inwoners van Berlijn de Muur zien als een symbool van onvrijheid en verdeeldheid.

Vallen van de Muur

Door de jaren heen verliezen de regeringen van de communistische landen hun grip op de bevolking. Vele inwoners van het Oostblok zijn ontevreden over de economie en de levensomstandigheden. Zij willen de vrijheid om te kiezen, en vrijheid van meningsuiting. Hongarije is één van de eerste landen in het Oostblok waar het communisme verdwijnt. Het land opent het IJzeren Gordijn op de grens van Oostenrijk. Deze opening zorgt in korte tijd voor vele duizenden vluchtelingen naar het Westen. Na Hongarije openen ook andere landen hun grenzen.

Uiteindelijk ziet ook de regering van de DDR zich genoodzaakt om het IJzeren Gordijn open te stellen. De uitzinnige bevolking van Oost-Berlijn gaat massaal de Muur te lijf met hamers, beitels en pikhouwelen. De Berlijnse Muur valt op 9 november 1989. Het is voor de bevolking een emotioneel weerzien van familie en vrienden die zij 28 jaar moesten missen.

In de loop van 1990 hebben de inwoners van Berlijn het grootste gedeelte van de Muur gesloopt. Er zijn gedeeltes van de Muur die nu nog steeds overeind staan als monument, zoals op Potsdamer Platz. Met het vallen van de Muur is tevens een einde gekomen aan de DDR. De DDR houdt op 3 oktober 1990 op te bestaan en wordt onderdeel van de BRD. Op 3 oktober vieren de Duitsers sindsdien elk jaar de dag van de nationale eenheid.

Medium
De Berlijnse Muur bij Potsdamerplatz
Flickr / Shirley de Jong

Het vallen van de Muur brengt veel veranderingen in Europa met zich mee. In de jaren die volgen op de val van de Muur ontstaat er een dialoog over de samenwerking tussen de landen in Europa. De grenzen vervagen door verdragen op militair (oprichting van de NAVO), economisch (invoering van een gemeenschappelijke munt) en politiek vlak (vorming van de Europese Unie). Nu meerdere lidstaten van Europa het ‘verdrag van Lissabon’ hebben ondertekend lijkt de weg gebaand te zijn voor de verkiezing van een Europese president.

Zie verder

Lees alles over de Koude Oorlog in het dossier op Kennislink

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 november 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.