Je leest:

Vader des Vaderlands

Vader des Vaderlands

Auteur: | 2 december 2009

Ons nationale volkslied is bijzonder, dat vindt iedereen met een beetje ‘Oranjegevoel’. Het is niet alleen het oudste volkslied, het is ook het enige volkslied dat niet gaat over natuur, of religie, maar over een persoon. Kennislink peilde onder haar lezers of het ook bekend is over wie het Wilhelmus gaat. De resultaten zijn intrigerend: 65 % gaf het juiste antwoord; Willem de Zwijger. Kennelijk zijn we redelijk goed op de hoogte van onze vaderlandse geschiedenis. Wat heeft deze Oranje gedaan dat hij het verdient om als onderwerp te dienen in ons volkslied, en de titel ‘Vader des vaderlands’ te dragen?

Willem de Zwijger is geboren als Willem van Nassau op 24 april 1533 te Dillenburg, Duitsland (Ben ik van Duitsen bloed). Hij is de zoon van Graaf Willem van Nassau en Juliana van Stolberg. Als elf jarig jongetje komt hij in aanmerking voor een aanzienlijke erfenis en een prinselijke titel wanneer zijn neef, René van Chalon, overlijdt. Willem erft onder andere het prinsdom Orange in Frankrijk, bezit en landerijen in Nederland, en een aanzienlijke hoeveelheid geld. De prinselijke titel is overigens niet helemaal hetzelfde als wat we er tegenwoordig onder verstaan. Het is een adellijke titel verbonden aan het bezit van land. Het verwijst niet perse naar koninklijke afstamming.

Voorwaarde die aan de erfenis verbonden wordt, is dat de jonge Willem –die uit een protestants gezin komt – met het katholieke geloof wordt opgevoed. Hij wordt naar het hof van Brussel gestuurd om onderwezen te worden. Hij valt daar onder de hoede van de katholieke landvoogdes Maria van Hongarije.

Willem van Oranje had als bijnaam ‘de Zwijger’. De reden waarom weten we eigenlijk niet helemaal zeker. Volgens sommigen is zijn bijnaam te wijten aan het feit dat Willem zo lang zijn mond had gehouden over het onrecht van de Spaanse heerschappij in de Nederlandse Gewesten. Anderen zeggen dat Willem ‘de Zwijger’ werd genoemd omdat hij niet gauw het achterste van zijn tong liet zien.

Willem ontpopt zich door de jaren heen als een verstandige jongeman. Hij is welbespraakt, kan goed leren, en heeft een goed gevoel voor politieke verhoudingen. Naarmate hij ouder wordt krijgt hij meer en meer verantwoordelijkheden toebedeeld. Zijn aanzien groeit, en hij is geliefd bij het hof van Karel V. Hij gaat belangrijke posities vervullen zoals militair opperbevelhebber, lid van de Raad van State, ridder van het Orde van de Gulden Vlies en stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Zo wordt Willem een belangrijke en invloedrijke edelman.

Filips II

Met de opvolger van Karel V, Filips II (koning van onder andere Spanje, Portugal en heer der Nederlanden), kan Willem het minder goed vinden. Filips II is een fanatiek katholiek. Hij wil de protestantse ketterij in de Lage Landen flink aanpakken door middel van een bloederige inquisitie.

Willem ziet de maatregelen van Filips II met lede ogen aan. Hoewel hij zelf trouw aanhanger is van de katholieke kerk heeft hij ook bewondering voor het gedachtegoed van Erasmus, die streeft naar vrijheid van godsdienst. Hij bevindt zich in een tweestrijd. Vooralsnog blijft Willem trouw aan Filips II (De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd) en doet hij niets aan diens politiek.

Alva

Don Fernando Álvarez de Toledo, hertog van Alva, bijgenaamd ‘de IJzeren Hertog’ heeft volgens overlevering tegen Filips II gezegd slechts 6 maanden nodig te hebben om de opstand in Nederland neer te slaan. Er zouden “enkel wat koppen moeten rollen”.
Wikimedia Commons

In 1566 arriveert de beruchte hertog van Alva in de Lage Landen met een leger van 10.000 man om orde op zaken te stellen. De Beeldenstorm en de onrust onder de Nederlandse adel is een doorn in het oog van de Spaanse koning. En Alva is dé man bij uitstek om ’doortastend’ op te treden. Dit doet hij dan ook met harde hand. Hij voert belastingverhogingen (Tiende penning) door, stelt Spaanse ambtenaren aan om streken te besturen, en ontneemt de adel verschillende privileges.

Opstand

De gewetensbezwaren bij Willem wegen uiteindelijk zwaarder dan zijn band met Spanje als hij de Spaanse onderdrukking gade slaat. Hij kiest definitief voor het Nederlandse volk. Samen met andere edelen (Filips van Montmorency, graaf van Horne, en Lamoraal, graaf van Egmont) komt Willem in opstand. Vanuit zijn ouderlijk slot Dillenburg in Duitsland roept hij het volk op om zich te verzetten tegen de Spaanse overheersing. Vanaf 1568 zet Willem met behulp van verschillende edelen militaire invallen in de Nederlanden op touw om een einde te maken aan het bewind van Alva. Ook via propaganda (pamfletten, strijdliederen, prenten) voert hij deze strijd. Hiermee staat Willem aan de voet van de Tachtigjarige Oorlog.

Vaarwel, graaf zonder hoofd

De graven van Egmont en Horne vormen samen met Willem het Driemanschap ter verdediging van de vrijheden. Net zoals Willem zijn ook zij in eerste instantie trouw aan hun vorst Filips II. Maar niet tot het uiterste. Ze zijn het niet eens met Filips’ fanatieke vervolging van de protestanten. Meer dan Willem van Oranje zelf hadden zij vertrouwen in het feit dat dialoog met de Spanjaarden de gemoederen kon sussen.

Op de samenwerking tussen de heren is het volgende beroemde citaat gebaseerd. Als Willem van Oranje en de graaf van Egmont afscheid van elkaar nemen op slot Dillenburg, zou de graaf van Egmont tegen Willem hebben gezegd:“Vaarwel, prins zonder land.” Willem antwoordde hierop:“Vaarwel, graaf zonder hoofd.”

Of deze gebeurtenis werkelijk ooit heeft plaatsgevonden is onzeker. Maar Willem blijkt in deze uitspraak wel gelijk te krijgen. Wanneer Alva de beide graven onder valse voorwendselen uitnodigt voor een diner en een goed gesprek, lopen ze met open ogen in de val. Op beschuldiging van majesteitsschennis worden ze in 1568 op de Brusselse Grote Markt onthoofd. In plaats van het neerslaan van de opstand leidt de onthoofding van de beide heren alleen maar tot nog meer onrust onder de bevolking.

Vanwege hun aandeel en invloed op het verloop van de Tachtigjarige Oorlog zijn er twee planetoïden naar de graven vernoemd. Planetoïde (13097) Lamoraal beweegt zich op een afstand van 345-355 miljoen kilometer van de zon, tussen de planeten Mars en Jupiter. De diameter van planetoïde Lamoraal bedraagt ongeveer vier kilometer. Planetoïde (13112) Montmorency beweegt zich op een afstand van 418-437 miljoen kilometer van de zon. De diameter van planetoïde Montmorency bedraagt ongeveer zeven kilometer.

Onderlinge onenigheid

De Tachtigjarige Oorlog staat bekend als één van de bloederigste uit onze geschiedenis. Vele Nederlanders vinden de dood op slagvelden. Zo ook de twee broers van Willem, Lodewijk en Hendrik van Nassau, in het jaar 1574. Willem heeft niet alleen te kampen met Alva, ook onder zijn eigen gelederen is er sprake van onenigheid. Het hebben van een gezamenlijke vijand is niet voldoende om de Nederlandse gewesten te verbinden. Onderling is er ook strijd tussen edelen (wie mag heersen als het land eenmaal verenigd is?) en geloofsovertuigingen (protestantisme en katholicisme). Toch blijft Willem streven naar één verenigd land, ondanks tegenslag, aanslagen en verraad.

De lijfspreuk van Willem van Oranje was Je maintiendrai, oftewel Ik zal handhaven. Deze lijfspreuk vinden we nog steeds terug in het Nederlandse wapenschild, en op het Nederlands paspoort.
Flickr / Dimormar

Willems ideaal lijkt bereikt met het sluiten van de Pacificatie van Gent in 1576. In dit verdrag wordt het herstel van de zeventien Bourgondische Nederlanden onder adellijk bestuur vastgelegd. De religieuze verschillen worden opgelost door op te roepen tot verdraagzaamheid. De nieuwe eenheid houdt helaas geen stand. De calvinisten, die heer en meester zijn in Holland en Zeeland, willen in hun streken geen vrijheid voor de katholieken. Andersom willen de katholieken in de gewesten waar zij in de meerderheid zijn geen godsdienstvrijheid voor de calvinisten.

Na het mislukken van de Pacificatie van Gent ontstaat er opnieuw een poging tot samenwerking. De noordelijke gewesten sluiten onderling de Unie van Utrecht. Dit verdrag heeft als voornaamste doel om een eenheid te vormen tegen het Spaanse gevaar uit het zuiden. In het verdrag staat dat niemand vervolgd mag worden vanwege zijn geloofsbeleving. De zuidelijke gewesten sluiten eveneens een verdrag; de Unie van Atrecht. Hierin verklaren zij zich trouw aan de Spaanse koning Filips II.

Vader des Vaderlands vermoord

Willem heeft zich door zijn daden niet populair gemaakt bij het Spaanse gezag. Hij wordt door hen “de pest van de gehele christelijkheid en vijand van het menselijk geslacht” genoemd. Een prijs wordt op zijn hoofd gezet. Diegene die Willlem vermoordt mag rekenen op een som van maar liefst 25.000 kronen en wordt in de adelstand verheven. Uiteindelijk slaagt Balthasar Gerards er in om te doen wat andere profiteurs niet lukt; op dinsdag 10 juli 1584 vermoordt hij Willem door drie kogels op hem af te vuren in De Prinsenhof te Delft.

Willem heeft zijn droom van één verenigd land nooit in vervulling zien gaan. Pas jaren na zijn dood komt het tot de vorming van een Nederlandse staat. Maar vanwege zijn inzet en grote invloed op dit proces, en zijn oproep tot verdraagzaamheid staat hij nu -en ook tijdens zijn leven al – bekend als de Vader des Vaderlands.

Het verhaal van Willem van Oranje en zijn tragische dood staat nog steeds volop in de belangstelling. Vorig jaar stelde museum Het Prinsenhof en Delft Forensics een onderzoek in naar de moord op Willem. Een andere moordenaar zal waarschijnlijk niet de conclusie zijn, maar misschien zijn er wel andere mysteries omtrent zijn dood die opgehelderd kunnen worden.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 december 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.