Je leest:

‘Uiteindelijk hebben regeringen de sleutel in handen’

‘Uiteindelijk hebben regeringen de sleutel in handen’

Wat is het overheersende sentiment over duurzame ontwikkeling in de derde wereld?

Denkend over duurzame ontwikkeling in Afrika, Azië en Latijns-Amerika, wat is dan het overheersende sentiment? Is dat het pessimistische wereldbeeld van de achttiende-eeuwse, Britse econoom Malthus, of de bijna opgewekte kijk van zijn Deense collega Boserup, twee eeuwen later? Om een antwoord te vinden op die vraag organiseerden de vakredacteuren Ken Giller, hoogleraar Plantaardige Productiesystemen aan Wageningen Universiteit, en Peter Oosterveer, hoogleraar Milieusociologie aan die universiteit, een debat met een grote groep geëngageerde studenten en promotieonderzoekers. Bij de aftrap toont Giller zich enigszins ‘Malthusiaans pessimistisch’.

Overbevolking en voedselverdeling

“Overbevolking is een probleem waar ik letterlijk wakker van kan liggen”, zegt Giller. “Ik werk nu alweer ruim dertig jaar als wetenschapper in Afrika. Ik weet dan ook dat je ‘Afrika’ niet zomaar onder één noemer mag brengen. De diversiteit binnen dit enorme continent is navenant. Het ene land is het andere niet, en echt voor ieder argument dat je in een discussie over de ontwikkelingen in zuidelijke landen op tafel brengt, is er ergens anders in Afrika wel een goed tegenargument te vinden. Maar toch. Als ik over mijn werk nadenk, stuit ik steeds op dat ene probleem. Met een bevolkingsgroei van gemiddeld drie procent per jaar, verdubbelt de bevolking van Afrika binnen twintig jaar. In de jaren dat ik nu in Oeganda of Tanzania kom, is de bevolking daar al meer dan verdubbeld. Als ik in Nigeria kom, dan voelt het met 174 miljoen inwoners al behoorlijk ‘vol’. Ik moet er niet aan denken hoe het er daar in 2050 jaar zal uitzien, met 400 miljoen inwoners. Er moet op enig moment een plafond in zicht komen”.

Oosterveer weigert zich van zijn stuk te laten brengen door die voorspellingen van overbevolking en de bijbehorende potentiële hongersnoden en andere misère. “Los van het feit dat voorspellingen heel lastig zijn, zeker als het over de toekomst gaat, ligt het probleem voor de ontwikkelende economieën nu echt niet bij een tekort aan voedsel. We zijn heel goed in staat om meer dan genoeg voedsel te produceren voor de huidige wereldbevolking; en meer. Zeker, 800 miljoen mensen lijden vandaag de dag honger. Maar dat probleem zit hem in de verdeling van het voedsel. Toen de Belgen in de jaren twintig de scepter zwaaiden in Rwanda, vonden ze ook al dat de bevolking daar te groot was voor de beschikbare hoeveelheid voedsel. ‘Daar moest wat aan gebeuren!’ Toen ik daar vervolgens in de jaren tachtig en negentig aan het werk was, werd datzelfde nog steeds geroepen. Maar ondertussen was de bevolking wel verdrievoudigd. In de tussentijd had men dus blijkbaar oplossingen gevonden!”

Wat wordt het beeld in Afrika: overbevolking en de bijbehorende problemen…
Corbis, Biowetenschappen en maatschappij

Dat die oplossingen tot nu toe worden gevonden is een gegeven. Maar wát die oplossingen precies zijn, dat is niet altijd duidelijk, stelt Giller. “In de dichtst bevolkte gebieden in Afrika, zoals in Kenia is de gemiddelde bevolkingsdichtheid al gestegen tot meer dan duizend mensen per vierkante kilometer. De oppervlakte beschikbaar land per boerengezin van vijf of zes personen is daar ver onder de één hectare gekomen. Dat is natuurlijk nooit genoeg om een inkomen te verwerven. Deze gezinnen zullen dus geld krijgen van familie in de steden of in het buitenland, maar hoe de geldstromen voor het levensonderhoud precies lopen, dat is duister. Op de nationale schalen zijn er nu al verschillende Afrikaanse landen die onmogelijk zelfvoorzienend kunnen zijn voor hun voedsel in 2050.”

Waar Giller zich Malthusiaans zorgen lijkt te maken over de toekomst, wordt Oosterveer net als Boserup vooral opgewekt als hij naar het verleden kijkt. “Sinds het gesomber van Malthus rond het eind van de achttiende eeuw hebben we al weer ruim twee eeuwen achter ons van effectieve vooruitgang en oplossingen uit de landbouwtechnologie. Uit berekeningen van landbouwwetenschappers blijkt dat de wereld als geheel echt nog veel meer voedsel kan produceren dan we nu doen. Dat individuele landen niet zelfvoorzienend kunnen zijn, mag zo zijn, maar hoeveel eeuwen van succesvolle internationale handel in voedsel hebben we nu al niet achter ons? Het gaat ook om de organisatie van de voedselproductie en de markt en de lokale instituties, omdat die bepalen of de arme bevolking ook werkelijk toegang heeft tot voedsel.”

Waar Oosterveer ook voor zegt te willen waken, is de wijzende vinger. Wanneer het over overbevolking gaat, dan vindt men meestal dat er teveel ‘van die anderen’ zijn. Maar als we het nu eens bij onszelf houden, dan zouden we bijvoorbeeld als Nederlanders heel veel mensen in ontwikkelende economieën kunnen voeden van het overschot in onze eigen westerse voetafdruk.

Andere groei dan agrarisch

Wanneer het continent Afrika op enig moment niet meer zelfvoorzienend zou kunnen zijn, dan wordt het continent dus afhankelijk van handel. Dan zal het de eigen groei in andere sectoren moeten zien te vinden. “Toch is dat niet waar de meeste Afrikaanse regeringsleiders op wedden”, stelt Giller. “In internationale samenwerkingsverbanden zoals NEPAD, het New Partnership for African Development, stellen die leiders nog steeds dat ze rekenen op economische groei op basis van agrarische groei. Dat kan op den duur niet meer! Azië heeft een enorme groei doorgemaakt vanaf het moment dat westerse bedrijven de goedkope goede arbeidskrachten daar ontdekten. Een aanzienlijk deel van de industrie is – inclusief de vervuiling – uit het westen naar Azië verhuisd. Wat de motor achter de groei in Afrika zal moeten worden is volstrekt onduidelijk.”

Ook in dit vraagstuk toont Oosterveer zich pragmatisch. “Zelfs na de enorme voedselcrises in Ethiopië in de jaren zeventig, zie je dat de economie daar nu tot de snelst groeiende behoort op het continent. De bevolkingsgroei vindt daar vooral in de steden plaats, dus mensen hebben duidelijk iets anders om handen dan landbouw. Hoe ze het doen mag dus niet helemaal duidelijk zijn, maar ze doen het!”

… of de veerkracht van een voormalig probleemland als Ethiopië?
Reporters, Biowetenschappen en maatschappij

Giller voegt daaraan toe: “Overbevolking is een van de grootste bedreigingen, maar dat mes snijdt inderdaad wel aan twee kanten. De groeiende bevolking creëert zijn eigen dynamiek en markt. Het zorgt voor groeiende mogelijkheden om op een andere manier dan in de landbouw een inkomen te verdienen. Maar dat lost natuurlijk niet het dreigende probleem in de voedselvoorziening in verschillende gebieden op!”

Waar het gemoed van de beide deskundigen lijkt te verschillen, zijn Giller en Oosterveer relatief eensgezind in hun oplossingen voor toekomstige problemen. “Honger is tot nu toe inderdaad steeds een politiek probleem geweest. De oplossing ligt dan ook vooral bij de politiek”, aldus Giller. Oosterveer beaamt: “Als er wereldwijd meer dan voldoende voedsel is, nu en ook in de toekomst, bij een groeiende populatie, dan is het aan regeringen en internationale instituties om te zorgen dat iedereen ook voldoende toegang krijgt tot dat voedsel. Internationale handel in voedsel is daar een essentieel onderdeel van. En die regeringen en organisaties zijn ook in de positie om de opbrengst van de landbouw te helpen verhogen.”

Het is volgens Giller ook aan die overheden en internationale organisaties om iets te doen aan zijn grote zorg, de overbevolking. “En dat hoeft zeker niet op de dictatoriale manier waarop bijvoorbeeld de Chinese overheid dat heeft gedaan, met hun één-kind-politiek. Bij een programma in Tanzania, waar Masai de mogelijkheid werd geboden van geboortebeperking, werd dat vrijwel direct door een overgrote meerderheid van 98% van de vrouwen aangegrepen. De bevolkingsgroei onder Masai is daar nu meer dan 5% per jaar. Geef mensen op zijn minst de mogelijkheid daar zelf iets aan te doen! Controle over de eigen vruchtbaarheid is een fundamenteel mensenrecht.” Oosterveer vult aan: “Ook bij het verbeteren van het onderwijs zie je vrijwel direct effecten op de bevolkingsgroei.”

Waar de oplossing níet ligt, daar zijn Oosterveer en Giller ook eensgezind. “Pratend over ontwikkeling in de zuidelijke landen, is in de maatschappelijke discussie ‘duurzaam’ maar al te vaak synoniem geworden met ‘biologisch’. Maar een duurzame voedselvoorziening voor een miljoenenstad als Nairobi is niet mogelijk zonder externe inputs zoals meststoffen en chemische gewasbeschermingsmiddelen”, stelt Oosterveer. “Ook hier is het weer aan regeringen en lokale en internationale organisaties om ervoor te zorgen dat de voedselproductie niet ten koste gaat van biodiversiteit en natuur.”

Masaivrouwen maken massaal gebruik van geboortebeperkende middelen, wanneer hen die kans wordt geboden.
Shutterstock

Wanneer aan het eind van de discussie een Oegandese promotieonderzoeker Giller vraagt naar zijn visie op de toekomst van kleinschalige landbouw in Afrika, neemt hij naar eigen zeggen zijn toevlucht tot een Afrikaanse respons: niet met een direct antwoord maar met een anekdote. “Ik mocht ooit een bijeenkomst voorzitten in oostelijk Afrika. Aan een volle zaal van een paar honderd jonge mensen vroeg ik wie er allemaal kind waren uit een boeren gezin. Een kleine minderheid stak de hand op. Toen ik vervolgens vroeg wie er graag zelf een boerenbedrijf zou starten ging er niet één hand meer omhoog. En geef ze eens ongelijk. Wie wil er nou werken in een sector waar je één of misschien twee keer per jaar een inkomen verwerft; als het weer tenminste mee wil zitten. Dan zoek je toch veel liever een baan in de stad waar je iedere maand een salaris krijgt?”

Uiteindelijk kan ook Giller niet anders dan constateren dat het onvoorstelbaar complexe vraagstuk van duurzame ontwikkeling in de zuidelijke landen vaak zijn eigen wegen zoekt. “We zien bijvoorbeeld dat meerdere kleine boeren hun land verpachten aan één grotere die vervolgens het schaalvoordeel weet te behalen om veel meer gezinnen te voeden.” Waar Giller vooral mee lijkt te worstelen is dat hij als wetenschapper nog lang niet altijd zijn vinger erachter kan krijgen hoe de dagelijkse realiteit zich ontwikkelt. “We stellen vooral vragen. De antwoorden vragen om meer kennis dan we tot nu toe bezitten over de ontwikkelende economieën. De grote vraag is wat de drijvende kracht zal zijn achter duurzame groei van de economie in ontwikkelende landen, en wat dit betekent voor de toegang tot voedsel van de armsten.”

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 juni 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.