Je leest:

Tirannie van overwerk

Tirannie van overwerk

Auteur: | 28 juli 2007

De moderne werkgever biedt zijn personeel een flexibele, uitdagende baan. De keerzijde van deze manier van organiseren is echter dat het (onbetaald) overwerk in de hand werkt.

In het moderne bedrijfsleven wordt werknemers meer zeggenschap gegeven over hun werk. Zo willen werkgevers de tevredenheid van werknemers en hun betrokkenheid bij de organisatie vergroten. Consultants, architecten of universitaire onderzoekers werken flexibel en worden niet afgerekend op aanwezigheid, maar op prestaties. Alleen, zo blijkt uit onderzoek, dit soort werknemers draait behoorlijk veel overuren.

Kenniswerkers worden niet afgerekend op aanwezigheid, maar op prestaties. Dit soort werknemers draait behoorlijk veel overuren.

Ondernemerscultuur

Binnen veel bedrijven heerst tegenwoordig een soort ondernemerscultuur. Taken worden uitgevoerd binnen projectteams, er wordt veel gewerkt met deadlines en de werknemers hebben een grote verantwoordelijkheid. Wat telt is het resultaat en daarop word je als werknemer ook afgerekend. Dankzij de grote verantwoordelijkheid en vaak uitgebreide leermogelijkheden in het bedrijf zouden werknemers meer plezier in hun werk hebben en daardoor gemotiveerd zijn om net dat beetje extra te doen. In het proefschrift Time-greedy employment relationship: Four studies on the time claims of post-Fordist work blijkt dat onder deze werkomstandigheden werknemers meer overwerk verrichten.

Aan het onderzoek hebben 30 Nederlandse organisaties meegewerkt. Daarbinnen zijn 1114 werknemers (en hun partners) geïnterviewd, over onder andere overwerk en hoe veel ze zouden willen werken. Via het management van de organisatie is informatie verkregen over de manier waarop het werk is georganiseerd. In het proefschrift is een schaal ontwikkeld die aangeeft in hoeverre werk – zoals dat in de literatuur vaak genoemd wordt – ‘post-Fordistisch’ is. De kenmerken van dit type werk berusten op vier pijlers: autonomie (in tijd en plaats), uitdagende werkzaamheden (‘intelligent effort’), werken in projectteams en werken met strikte deadlines en targets.

Post-Fordistisch werk berust op autonomie (in tijd en plaats), uitdagende werkzaamheden (‘intelligent effort’), werken in projectteams en werken met strikte deadlines en targets.

Tirannie van de kleine beslissingen

Relatief veel werknemers in moderne organisaties werken meer dan ze eigenlijk willen. De Wet Aanpassing Arbeidsduur geeft werknemers het recht minder te gaan werken. Uit het onderzoek blijkt dat weinig werkgevers vermindering van de arbeidsduur verbieden. In de onderzochte bedrijven geldt voor 80 procent van de werknemers dat hun werkgever een reductie van de arbeidsuren geen enkel probleem vindt en bij de overige werknemers wordt minder werken ontmoedigd en slechts heel zelden verboden. Maar de manier waarop het werk is georganiseerd (direct contact met de opdrachtgever, deadlines en targets, eigen verantwoordelijkheid) maakt dat werknemers toch de extra uren maken.

Overwerk is dan het gevolg van de tirannie van de kleine beslissingen: elke dag neem je de beslissing nog even iets af te maken na werktijd, maar al die kleine beslissingen bij elkaar opgeteld leveren een resultaat op waarvoor je eigenlijk helemaal niet had willen kiezen. Hetzelfde principe gaat op voor mensen die in deeltijd werken. In moderne organisaties blijkt zo’n deeltijdfunctie in veel gevallen slechts een illusie. Een derde van de onderzochte werknemers die in deeltijd werken werkt over, terwijl ze die extra uren eigenlijk niet zouden willen maken. Voor de meerderheid (75 procent) van deze werknemers zijn het onbetaalde overuren. Werknemers die er bewust voor gekozen hebben minder te werken, maken uiteindelijk toch de extra uren, alleen krijgen ze er dan niet voor betaald.

De tijdseisen van het werk houdt veel vrouwen buiten bepaalde banen. In plaats van een extra mogelijkheid is flexibiliteit een eis geworden.

Glazen muur voor vrouwen

Ook voor vrouwen geldt dat zij meer overwerken in banen met een flexibele werkindeling en een grote eigen verantwoordelijkheid. Zij moeten net zo goed aan alle eisen van targets en deadlines voldoen. Overwerken is echter lastiger voor vrouwen, simpelweg omdat ze er vaak de tijd niet voor hebben. Zorg- en huishoudelijke taken komen namelijk nog altijd vooral voor rekening van de vrouw. Er wordt vaak gesproken over een glazen plafond, maar nu blijkt er dus ook een glazen muur te zijn waar vrouwen tegenop lopen. De tijdseisen van het werk houdt veel vrouwen buiten deze banen. In plaats van een extra mogelijkheid is flexibiliteit een eis geworden. Als je niet altijd beschikbaar bent, kom je simpelweg niet meer in aanmerking voor het werk.

Druk

Werktijdregelingen zijn tot nog toe vooral gericht op de lengte van de werkweek en officieel (betaalde) overuren. Het is te betwijfelen of deze initiatieven veel effect hebben voor een grote groep werknemers, zo blijkt uit dit onderzoek. Ondanks nieuwe wetten die regelen dat een werknemer minder mag werken, bevinden waarschijnlijk meer en meer werknemers zich in een situatie van deadlines en verplichtingen buiten het werk. Door nieuwe trends in de manier van organiseren zal het aantal onbetaalde overuren vermoedelijk alleen maar toenemen. Vanuit dit perspectief is het niet verwonderlijk dat meer en meer werknemers de druk voelen van hun veeleisende baan.

Niet alleen de extra uren vergen te veel van de werknemer, maar vooral ook de intensiteit van het werk.

Overwerk schadelijk

Overwerk is niet goed voor werknemers. De resultaten in dit onderzoek bevestigen de bevindingen van eerder onderzoek dat overwerk het welzijn van werknemers schaadt. Drie mogelijke gevolgen voor het welzijn van werknemers zijn onderzocht: tijdsdruk, onbalans tussen werk en privé en overwerktheid. Iemand die tijdsdruk ervaart zegt ‘ja’ op vragen als: ‘ik krijg niet voldoende slaap’ en ‘ik kan niet goed herstellen van ziekte door tijdgebrek’. Als iemand onbalans ervaart zegt hij: ‘ik kan thuis moeilijk aan mijn verplichtingen voldoen omdat ik in gedachten steeds met mijn werk bezig ben’ of ‘ik heb veel moeite om mijn tijden voor werk, familie, huishoudelijke taken en vrije tijd op elkaar af te stemmen’. Bij overwerktheid zegt men: ‘ik voel me mentaal uitgeput door mijn werk’ of ‘aan het einde van een werkdag voel ik me leeg’.

Niet alleen de extra uren vergen te veel van de werknemer, maar vooral ook de intensiteit van het werk. Vaak wordt gesuggereerd dat de negatieve gevolgen van overwerk ontstaan doordat werk een inspanning is waarvan men moet herstellen. Door overwerk is er minder hersteltijd en daardoor ontstaan de schadelijke effecten. Uit het onderzoek blijkt dat het niet zozeer de extra uren op zichzelf zijn die psychologische problemen veroorzaken, maar de stressvolle omstandigheden die tot overwerk hebben aangezet. Daarnaast blijkt dat werkplezier de gevolgen van overwerk niet doet verminderen. Ook voor werknemers die veel plezier hebben in hun werk kan overwerk dus schadelijk zijn.

Bron:

Patricia van Echtelt. Time-greedy employment relationship: Four studies on the time claims of post-Fordist. Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, 2007.

Patricia van Echtelt is op 3 mei 2007 gepromoveerd aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zij deed haar onderzoek bij het Interuniversitair Centrum voor Sociaal-wetenschappelijke theorievorming en methodenontwikkeling (ICS). Nu is zij werkzaam als wetenschappelijk medewerker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau in Den Haag.

Dit artikel is een publicatie van Rijksuniversiteit Groningen (RUG).
© Rijksuniversiteit Groningen (RUG), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 juli 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.