Je leest:

Taal klinkt ons als muziek in de oren!

Taal klinkt ons als muziek in de oren!

Auteur: | 8 juni 2006

Naar taaluitingen luisteren we op dezelfde manier als naar muziek. Ons brein probeert overal een zekere regelmaat in te ontdekken. Dat betekent dat we soms klemtonen horen die er in werkelijkheid niet zijn.

Meten is weten, maar niet altijd: volgens het onderzoek van Maartje Schreuder naar taal en muziek horen mensen soms wat niet meetbaar is. “Luisteraars horen wat ze verwachten te horen, maar baseren hun waarneming op een auditieve illusie. Zo horen ze klemtonen die door de apparatuur helemaal niet worden geregistreerd.” Maartje Schreuder promoveert op 15 juni 2006 aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Tik tak

Een klok zegt tik tak, tik tak. Maar waarom kennen we aan twee tikken van de klok eigenlijk verschillende klanken toe? Is er in werkelijkheid een verschil tussen de twee tikken? Meestal is dit niet het geval. Het is onze eigen fantasie die een tik aan de eerste tik toekent en een tak aan de tweede. Het feit dat iedereen dit doet zegt veel over de manier waarop ons brein werkt. Dit wil graag structuur horen om alles om ons heen te begrijpen, in hapklare brokken. En het zoekt naar een samenhang tussen de elementen. Die samenhang wordt herkend door alles onder te brengen in hiërarchieën. Binnen een hiërarchie bestaan verschillende niveaus waarin steeds één element het belangrijkste is. Bij het tikken van de klok besluiten we dat de eerste tik het belangrijkste is en geven deze daarom de hogere en luidere i-klank mee, tegenover de lagere a-klank in het tweede element.

Om de communicatie gemakkelijker te maken, verwachten we blijkbaar een bepaald ritme en registreren we dus soms klemtonen op plaatsen waar ze helemaal niet voorkomen.

Verschuivende klemtonen

In haar onderzoek toont Schreuder aan hoe muziektheorie kan helpen sommige lastige taalkundige kwesties op te lossen. “Zo heb ik onderzocht in hoeverre het spraakritme verandert als mensen sneller praten. Het lijkt erop dat mensen een soort metronoom in hun hoofd hebben waardoor ze om de 300 milliseconden een klemtoon verwachten. Als je het woord ‘perfectionist’ in een normaal tempo uitspreekt, hoor je twee klemtonen: de hoofklemtoon op ‘ist’ en de zogenaamde nevenklemtoon op ‘fec’. Spreek je dit woord snel uit, dan kan het gebeuren dat de nevenklemtoon verschuift en komt te liggen op de eerste lettergreep ‘per’. In muziektermen horen mensen dan een triool, met een klemtoon op de eerste en op de laatste lettergreep. Toch registreert de opnameapparatuur deze verschuiving niet. Om de communicatie gemakkelijker te maken, verwachten we blijkbaar een bepaald ritme en registreren we dus soms klemtonen op plaatsen waar ze helemaal niet voorkomen. Het was trouwens wel een grote verrassing om te constateren dat luisteraars deze verschuiving duidelijk horen, terwijl de meetapparatuur dat niet doet.”

In de muziek wordt een sombere gemoedstoestand vaak uitgedrukt in mineur en vrolijkheid in majeur. Bij het voorlezen van Winnie de Poe klinkt de stem van de verteller majeur bij de vrolijke Teigetje en mineur bij de sombere Iejoor.

Teigetje en Iejoor in majeur en mineur

Een andere overeenkomst tussen taal en muziek komt tot uiting in de intonatie van spraak. Schreuder: “Als mensen praten, hoor je een zekere melodie die wordt veroorzaakt door de intonatie. Iemand die vrij vlak spreekt, klinkt in onze oren somber, terwijl iemand met een groot bereik juist vrolijk klinkt. In de muziek wordt een sombere gemoedstoestand vaak uitgedrukt in mineur en vrolijkheid in majeur. In mijn onderzoek lezen leerkrachten van de basisschool dialogen voor van de personages Teigetje en Iejoor uit Winnie de Poe. Zoals ik al verwachtte, klinkt de spraak van de vrolijke Teigetje majeur en die van de sombere Iejoor mineur. Dit blijkt ook uit de variaties in toonhoogte. Net als in de muziek lijkt het er dus op dat we ook in onze spraak mineur en majeur gebruiken om onze gemoedstoestand over te brengen.”

Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van de Rijksuniversiteit Groningen.

Bron:

  • M. J. Schreuder: Prosodic processes in language and music. Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, 2006.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 08 juni 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.