Je leest:

Swift ziet geboorte zwart gat

Swift ziet geboorte zwart gat

Auteur: | 10 mei 2005

Voor het eerst hebben sterrenkundigen de geboorte van een zwart gat live gezien. In de vroege maandagochtend zag de Swift-satelliet de geboortekreet van het zwarte gat – een gammaflits.

Met het blote oog was er maandagochtend niks te zien, maar NASA’s satelliet Swift heeft dan ook geen normale ogen. Tegen middernacht Amerikaanse oostkust-tijd (zes uur ‘s ochtends in Nederland) werd Swift verrast door een gammaflits van speciale oorsprong. Door Swift’s snelle waarschuwing konden sterrenkundigen op aarde het bijbehorende flitsje zichtbaar licht zien, een wereldprimeur. De gammaflits gaat de boeken in onder de naam GRB050509b. Maar waardoor werd de explosie veroorzaakt?

Artist’s impression van de botsing tussen twee neutronensterren. Bij de botsing vormt de lichtste neutronenster kort een accretieschijf rond de zwaardere partner. Dan stort het instabiele geheel onder zijn eigen gewicht ineen tot een zwart gat. Terwijl de twee neutronensterren uit elkaar worden gerukt, komen titanische energieen vrij; genoeg om miljarden lichtjaren ver waar te nemen. bron: NASA, Sonoma State University, Aurore SimonnetKlik op de afbeelding voor een grotere versie.

Neil Gehrels van NASA’s Goddard Space Flight Center is wetenschappelijk leider van het Swift-project. Tegen de website Space.com zei hij dat Swift de eigenlijke gammaflits miste, maar wel op tijd bijdraaide om de ‘nagloeier’ in de minder energierijke röntgenstraling te zien. Uit de verdeling van energie over de golflengtes blijkt volgens Gehrels dat Swift de botsing van twee neutronensterren heeft gezien. Daarbij kwam een enorme hoeveelheid gammastraling bij en ontstond een snel rondtollend zwart gat.

Theoretici kunnen prima beschrijven hoe het ging: de twee neutronensterren, zelf de restanten van de partners in een dubbelster, zijn elkaar in de loop van miljoenen jaren steeds dichter genaderd. Gehrels is het de eerste keer dat de vorming van een zwart gat live is gezien. De botsing vond ver buiten onze melkweg plaats, op 2,2 miljard lichtjaar afstand.

Gammaflitsen doen zich over de hele hemel verspreid voor. NASA’s Swift-satelliet kan razendsnel bijdraaien om zo’n flits in het vizier van zijn telescopen te krijgen. De satelliet heeft drie verschillende instrumenten aan boord en kan daarmee de gammastraling zelf, maar ook het nagloeien van de explosie in röntgen-, ultraviolet en zichtbaar licht meten. bron: NASA

Swift zoekt sinds november 2004 de hemel af naar gammastraling, de meest energierijke vorm van elektromagnetische straling die er bestaat. Swift jaagt namelijk op gammaflitsen, explosies in het verre heelal. Bij een gammaflits komt in één seconde meer energie vrij dan de zon in haar hele leven van 4,5 miljard jaar heeft uitgestraald. Sterrenkundigen denken dat zware sterren tijdens hun ontploffing als _hypernova_de meeste gammaflitsen veroorzaken. Ook andere verschijnselen, zoals de botsing van twee neutronensterren, kunnen zo’n gammaexplosie veroorzaken.

Swift werd in november 2004 gelanceerd om gammaflitsen uitgebreid te bestuderen. Na de gammaflits gloeit de supernova nog weken na in andere delen van het elektromagnetische spectrum. Swift heeft naast de gammadetector BAT (Burst Alert Telescope) dan ook de röntgentelescoop XRT (X-Ray Telescope) en het ultraviolet/optische instrument UVOT (UltraViolet/Optical Telescope) aan boord. Naar verwachting zal Swift honderd gammaflitsen per jaar opsporen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 10 mei 2005

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.