Je leest:

‘Stroperij bestrijden? Daar heb je criminologen voor nodig’

‘Stroperij bestrijden? Daar heb je criminologen voor nodig’

Andrew Lemieux benadert stroperij in Afrika vanuit criminologisch oogpunt

Auteur: | 17 maart 2016

Ondanks strenge internationale wetten, blijven dieren als de neushoorns en olifanten met uitsterven bedreigd. Het is dan ook de hoogste tijd we het bestrijden van stroperij niet langer overlaten aan biologen, maar aan academici die geschoold zijn in criminaliteit vindt de Amerikaanse criminoloog Andrew Lemieux.

Jacht op neushoorns
Deze neushoorn moeder en haar jong zijn geslacht om hun hoorns.
Hein Waschefort

Hoe mooi ze ook zijn, zijn grote liefde voor de leeuw of de neushoorn is niet de reden dat de Amerikaan Andrew Lemieux zich inzet tegen de illegale jacht op wilde dieren in de beschermde natuurgebieden van Afrika. Nee, het is de criminoloog in hem die zich uitgedaagd voelt om stroperij tegen te gaan. “Dit is de meest taaie vorm van milieucriminaliteit die ik ken. Als ik een dode olifant zie, schiet ik niet in emoties, maar wil ik uitpluizen wat er aan de hand is”, zegt hij.

Onder milieucriminaliteit valt alles waarbij de natuur als slachtoffer kan worden beschouwd. Vervuiling, illegaal dumpen, leegplunderen van de zee. De niche waar Lemieux zich op richt, zijn dus misdaden gericht op wilde dieren. Veel van zijn werk vindt plaats in Oeganda. “Ik richt me op het voorkomen van stroperij,” legt Lemieux uit. “Ik help rangers en politie om de juiste data te verzamelen, die gegevens slimmer te gebruiken, patrouilles te plannen op basis van data-analyse en rechtszaken beter te onderbouwen met bewijslast.”

Andrew Lemieux

Andrewlemieuxvu
VU

Biochemicus Andrew Lemieux raakte geïnteresseerd in criminaliteitspreventie en rechtshandhaving. Als promovendus aan de Rutgers School of Criminal Justice in Newark (Verenigde Staten) onderzocht hij misdrijven tegen dieren in het wild. Inmiddels werkt hij aan de Vrije Universiteit als onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving. Sinds enkele jaren adviseert hij rangers van de Uganda Wildlife Authority bij hun strijd tegen stropers.

Is er een traditie van criminologie in natuurbehoud?

“Nee, natuurbescherming is voornamelijk het domein van biologen en ecologen. Het monitoren van dieren, populaties en hun leefomgeving. Stropen is een enorme bedreiging geworden, maar biologen weten niets van criminaliteitstheorieën, criminaliteitspreventie of de mores van daders.”

Wat maakt het aanpakken van stropen zo’n taai probleem?

“Nationale parken zijn enorm uitgestrekt. Twee rangers kunnen samen verantwoordelijk zijn voor een gebied zo groot als Amsterdam. Soms zelfs te voet. Er is maar weinig politiemacht en slagkracht. We kampen met het ‘stille slachtofferprobleem’: dieren kunnen de politie niet bellen. De rangers weten slechts dat er een misdaad is gepleegd wanneer ze op een kadaver stuiten. Daders komen er te gemakkelijk ongestraft mee weg.”

De aanname dat mensen stropen omdat ze arm en ongeschoold zijn ligt voor de hand, maar er is meer aan de hand, benadrukt Lemieux. Slechts een klein deel van de bevolking rondom de natuurparken stroopt. De redenen om dieren te doden, zijn divers en regionaal bepaald. Bijvoorbeeld uit ongenoegen over het kaalvreten van gewassen of aanvallen van vee op mensen, de culturele opvatting dat een dier voor medicinaal gebruik geschikt is of om geld te verdienen. “Een one size fits all-aanpak tegen stropers werkt niet,” stelt Lemieux. Jagen is gevaarlijk. De rangers zijn niet hun grootste gevaar, maar de dieren die ze tegenkomen, zoals leeuwen, slangen als black mamba’s of zelfs een groep buffels. Voor een effectieve aanpak moet er goed zicht zijn op waarom stropers jagen.

Rhino killings
Het Rhino memorial-project in KwaZulu-Natal (Zuid-Afrika) plaatst voor elke gedode neushoorn een kruis, om zo meer aandacht voor de stroperij op deze dieren te vragen.
Shaz Lock/Wikimedia Commons

De politie kan dit complexe probleem niet alleen oplossen. Lemieux: “Er zijn zoveel elementen waar je je gedachten over moet laten gaan, ook over zaken die niets met politiewerk te maken hebben. We moeten niet alleen een gigantisch natuurgebied van binnenuit beschermen, maar we moeten ook zorgen voor een duurzame leefomgeving voor de mensen die rondom de parken leven. Vaak zijn er honderden kilometers open grenzen waar de lokale bevolking in en uit kan lopen. Daarom moet je oog hebben voor de specifieke lokale behoeften. Leer de mensen hun gewassen beschermen, bijvoorbeeld. Wanneer ze tijdens het zoeken naar brandhout in het park worden aangevallen, help ze dan aan duurzame manieren van stoken.”

De rangers komen ook uit de gemeenschappen, hoe houd je hen gemotiveerd voor natuurbescherming?

“Mensen nemen aan dat omdat rangers een baan hebben, het wel goed zit met hun motivatie. Maar ze worden onderbetaald. Het komt voor dat ze te weinig te eten hebben en ze zijn in materieel opzicht onvoldoende toegerust voor hun werk. Dat noemen we het menselijke element van natuurbehoud: je moet eerst zorgen voor de rangers in het veld, want zij vormen de eerste verdedigingslinie. Bij een lage motivatie ligt corruptie op de loer. Deze mensen leven en werken vaak in afgelegen gebieden. Als zij niet gelukkig zijn, doen ze hun werk niet goed. In een samenwerkingsonderzoek dat we hebben uitgevoerd, kwam naar voren dat de motivatie van de rangers wordt gevoed door een beter inkomen, betere leefomstandigheden en zorg voor hun familieleden. Aan de andere kant, moeten ze ook goed uitgerust zijn om hun taak zo veilig mogelijk uit te voeren. Met een uniform, goed schoeisel, zaklampen en een EHBO-kit.”

Shoulder badge calm national park ranger shirt 2000
Om stroperij tegen te gaan moeten de behoeftes van rangers goed in de gaten worden gehouden.
Aussie Oc/Wikimedia Commons

Hoe happig zijn de rechters in Afrikaanse landen op het aanpakken van stropers?

“Dat verschilt per land. Over het algemeen heeft wildlife crime maar weinig prioriteit. Je moet een hoog welzijnsniveau hebben om in de bres te springen voor natuurbehoud. Sommige rechters lusten zelf ook wel een stukje vlees of ze hebben een stroper in de familie, dus ze verwerpen de zaak of leggen een lage geldboete op. Wij benadrukken het belang van de toeristen die veel geld binnen brengen om de dieren te spotten. Als je die inkomstenbron goed beschermt, dan droogt die niet op. De afgelopen jaren is het internationale bewustzijn enorm gestegen, maar het moet doordruppelen naar de afzonderlijke landen. Wanneer er een burgeroorlog woedt en mensen beginnen over de afname van je olifantenbestand, dan heb je wel grotere problemen.”

Olifant2
Een olifant smult van boompje. Zuid-Afrika, 2015.
Mirte van Balen, Amersfoort

Geld is de meest perverse prikkel in de stroperij. In cultureel opzicht is ivoor niet belangrijk in Afrika, niemand gebruikt het. Tot eind jaren tachtig werd het verscheept naar Europa en Amerika. Totdat het besef doordrong dat in tien jaar meer dan de helft van de Afrikaanse olifantenpopulatie was vernietigd. De publieke opinie over ivoor is compleet omgeslagen, niemand wil ermee gezien worden. De prijs stortte neer van ruim honderd dollar per kilo naar nauwelijks vijf dollar. Tegenwoordig kunnen steeds meer Aziaten zich ivoor permitteren, dat is nu de grote afzetmarkt. Een kilo levert nu meer dan duizend dollar op. Een hoorn van een neushoorn wordt voor vijftigduizend dollar per kilo onder de toonbank verkocht. De stropers ontvangen daarvan vijf procent. Voor hen een enorm inkomen.

Douane brilkaaiman
Het beschermen van bedreigde diersoorten gebeurt niet alleen lokaal, maar ook internationaal: aan de grenzen. Hier neemt de douane op Schiphol illegaal uitgevoerde krokodilletjes uit Suriname in beslag.
Creative Commons

Ivoor

Ivoor is een hard, wit gekleurd materiaal dat gewonnen wordt uit de slagtanden van dieren als olifanten, nijlpaarden en walrussen. Ivoor wordt onder meer gebruikt in sierraden en snuisterijen, en in (traditionele) medicijnen in China en Vietnam. Omdat lokale genezers geloven dat de hoorn van neushoorns ook helende eigenschappen bevat, worden die ook gedood om hun hoorn. De hoorn wordt onder meer gebruikt voor een viagra-achtig medicijn voor mannen. Sinds 2015 is de invoer van ivoor overigens verboden in China.

Op welke manier probeert u stroperij tegen te gaan?

“Het gaat mij vooral om het verhogen van de pakkans. Ik probeer nu door trainingen aan politieteams en rangers in Afrika en Azië de waarde van data tussen de oren te krijgen. Het probleem wordt nog teveel met lede ogen aangezien. De misdaden worden genoteerd, maar niet verwerkt in een database. Ook worden de rapportages niet samengevoegd. Ik leer hen de vragen te stellen waar het binnen de criminologie om draait. Wie doodde de olifant? Waar komen de stropers vandaan? Waar zijn de strikken? Daarnaast werk ik met de rangers ook aan andere manieren van informatie verzamelen. Nieuwsitems, informanten, verdachten, gedetineerden, zoveel bronnen worden nog niet of onvoldoende geraadpleegd.”

“Het is een misdrijf, maar in de praktijk wordt stropen benaderd als natuurbescherming. We moeten niet alleen monitoren, maar ook bewijzen verzamelen, aanhouden, de zaak onderbouwen, voor de rechter brengen en straffen. Nu sneuvelen veel zaken in de rechtbank vanwege gebrek aan foto’s en videomateriaal of een kaart van de plaats delict. Het ontbreekt aan allerlei zaken die je nodig hebt om een zaak op te bouwen.”

Witte neushoorn
De zwarte neushoorn wordt bedreigd door stropers vanwege de hoorn.
Flickr.com, Tambako The Jaguar
h3. Legale jacht of stroperij?

De grens tussen legale jacht en stroperij kan flink verschillen per land. Neem Swaziland. Daar behoren alle dieren toe aan de koning en erop jagen is streng verboden, ook als er hongersnood is. In sommige zuidelijke Afrikaanse landen is (beperkte) jacht op bepaalde dieren wel legaal. Zo kampen Botswana, Zimbabwe en Zuid-Afrika juist met een olifantenoverschot, waardoor andere dieren in hun leefomgeving worden bedreigd. Zimbabwe staat daarom beperkte jacht op olifanten en andere wilde dieren toe. De opbrengsten ervan komen ten goede aan lokale gemeenschappen door middel van het CAMPFIRE programma. Wat dat betreft lijkt het jagen op wilde dieren wel wat op soft drugs gebruiken. Waar dit in sommige landen getolereerd wordt, geldt het in andere landen als een grote misdaad.

Wat is de volgende stap om dat te verbeteren?

“Wanneer je een stroper vangt, is hij bang. Vaak doet hij op dat moment zijn bekentenis. Dan neemt de politie hem mee naar het hoofdkwartier en dat geeft hem tijd om te ontkennen en een verhaal op te lepelen. Wij stimuleren om die eerste bekentenis op camera te vangen. Rust politiemensen uit met een GoPro-camera, voor hard bewijs in de rechtszaal. Die opnames bieden zowel de politieman als de arrestant bescherming. De bejegening, arrestatie en ondervraging zijn opgenomen, dus achteraf kan de verdachte de politie niet betichten van mishandeling.”

Hoe houdt u in dat complexe geheel van factoren uw focus op tegengaan van stropen?

“Weet je, de politiek van natuurbehoud is destructiever dan het stropen zelf. Een probleem is dat organisaties voor natuurbehoud niet samenwerken. Ik vind het triest dat zij allemaal hetzelfde doel nastreven, maar de data voor zichzelf houden. Ze weigeren samen te werken, want ze azen allemaal op dezelfde, niet al te volle, geldpotjes. Uiteindelijk schaadt dat het overkoepelende doel. Om zelf niet vermorzeld te raken in dat speelveld van belangen, houd ik mij puur bezig met het verzamelen van data. Mijn boodschap is: zo kijkt een criminoloog er tegenaan. Het is geen hogere wiskunde, het zijn slechts eenvoudige ideeën. Daarmee bied ik net even een andere kijk, die hopelijk kan helpen het probleem op te lossen.”

Dit artikel is een bewerkte versie van een interview dat eerder in de Secondant verscheen.

Dit artikel is een publicatie van Secondant.
© Secondant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 17 maart 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.