Je leest:

Stereotypen in de reiskoffer

Stereotypen in de reiskoffer

Auteur: | 3 augustus 2009

De vakantie is losgebarsten. Bepakt en bezakt reizen we de hele wereld over. Maar naast onze tandenborstel, zwemspullen en vakantieboeken, nemen we ook altijd stereotypes over het land van bestemming met ons mee. “Dat hoeft niet erg te zijn,” zegt professor Joep Leerssen, “maar dat is het vaak wel.”

Duitsers zijn bot, Schotten zijn zuinig en Spanjaarden zijn trots. Voor onze mening over andere culturen hoeven we de grens niet over. We hoeven er zelfs geen echte Duitsers, Schotten en Spanjaarden voor te ontmoeten. Onze ideeën over andere landen en culturen zitten namelijk gewoon al in ons hoofd.

“Er is geen enkele buitenlandervaring die niet op de een of andere manier is voorgeprogrammeerd”, zegt Joep Leerssen. Leerssen is hoogleraar Moderne Europese Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam en won vorig jaar de Spinozaprijs. Hij bestudeert hoe mensen over andere nationale culturen denken. “Beelden over andere landen zitten in onze cultuur verweven en vinden we overal. Die beelden komen tot ons door bijvoorbeeld reisbrochures, strips, moppen, anekdotes, films, TV en verhalen. We hebben altijd al een beeld van landen voordat we die landen zelf te zien krijgen.”

Toeristen hebben voordat ze de grens overgaan al beelden van hun vakantieland.

Eeuwenoud

De beelden die we vandaag de dag van Fransen, Engelsen, Indonesiërs of Egyptenaren hebben, bestaan vaak al heel lang. “Als je het spoor van deze beelden terug gaat volgen, kom je meestal uit bij reisverslagen uit de late Middeleeuwen. Vervolgens zijn ze verwerkt in de literatuur van de 16e, 17e en 18e eeuw. Van daaruit zijn ze doorgedrongen tot de algemene alledaagse cultuur,” verklaart Leerssen.

Omdat onze beelden van andere culturen al zo lang meegaan, zijn ze herkenbaar. Die herkenbaarheid is een zegen voor bijvoorbeeld toeristenbureaus en reclamemakers. Een reclame die aansluit bij beelden die we al hebben en die we ook nog eens met elkaar delen, spreekt aan. Laat een gezellige dikke mamma met een pollepel zien en we weten dat het om echte Italiaanse pastasaus gaat. Toon een neger met een speer en we denken Afrika. Stereotypen verkopen goed. Op deze manier worden onze beelden van andere culturen steeds weer opnieuw gebruikt en bevestigd.

Zonder ordening is de wereld als hutspot

Als we in het buitenland zijn, dragen we dus stereotypen met ons mee. “Dat hoeft niet erg te zijn, maar is het vaak wel,” zegt Leerssen. “Als het gaat om twee landen die een beetje gelijkwaardig aan elkaar zijn, en die veel op elkaar lijken – zoals Nederland en België -, dan zou je kunnen zeggen dat je dit soort schema’s nodig hebt. Anders wordt alles een soort hutspot. Op deze manier brengen mensen een soort van ordening aan in de wereld.”

Zonder stereotypen over andere culturen, is het bovendien moeilijk om te zeggen hoe je eigen cultuur er uitziet. We hebben de ‘Bourgondische Belgen’ nodig om onszelf als ‘Calvinistische Hollanders’ te kunnen zien. En dankzij de Britse stijfheid kunnen we onszelf bestempelen als informele gezelligheidsdieren. Stereotypen hebben dus een belangrijke functie.

Een blik door een sleutelgat

Stereotypen hebben we nodig, maar ze hebben soms ook hele vervelende consequenties, vooral als het gaat om beeldvorming over het niet-westen. Leerssen: “Onze beelden van andere culturen zijn vaak denigrerend en negatief. Met name de exotische beelden van landen die wat verder weg liggen gaan vaak gepaard met wantrouwen of vreemdelingenhaat, exploitatie of een superioriteitsgevoel van het eigen land. En dat kan heel erg worden. Dus stereotypen zijn wel gevaarlijk.”

Daarnaast vindt Joep Leerssen stereotype beelden ook kinderachtig en naïef. “Als je met een voorgeprogrammeerde blik naar de werkelijkheid kijkt, is het alsof je door een sleutelgat kijkt. Je ziet nooit hoe gevarieerd en rijk geschakeerd het echte leven is.” Stereotiepe beelden van het buitenland leiden tot een blikvernauwing. Wie zich alleen blind staart op de dingen die zijn vooroordelen bevestigen, ziet de rest van de werkelijkheid niet. Volgens Leerssen is dat zonde, omdat het je buitenlandervaring minder rijk maakt. “Dat je vooroordelen hebt, is bijna onvermijdelijk. Maar je moet altijd bereid zijn om deze te laten corrigeren door het inzicht dat de werkelijkheid veel complexer is. En eigenlijk ook veel spannender.”

Lees ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 augustus 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.