Je leest:

Spellingscontrole voor dyslectici

Spellingscontrole voor dyslectici

Auteur: | 19 juni 2009

Spelfouten zijn voor veel mensen een grote ergernis. Gelukkig zijn de meesten met een spellingchecker te voorkomen. Maar waarom haalt die er niet álle fouten uit? En hoe moet het als je dyslectisch bent, en alle voorgestelde alternatieven op elkaar lijken?

Wie vaak met geschreven teksten te maken heeft, weet hoe moeilijk het is om een taal foutloos te schrijven. Het Nederlands mag dan een vrij regelmatige spelling hebben, waar—in tegenstelling tot het Engels—de spelling vaak direct is af te leiden van de uitspraak, fouten maken we nog steeds genoeg. Wel of geen hoofdletter, wel of geen tussen-n, wel of niet aan elkaar, dt-fouten, het lijstje veel voorkomende spelfouten gaat nog wel een tijdje zo door. De automatische spellingscontrole op je computer lijkt de ideale oplossing. Veel mensen verwachten dat hun computer hiermee daadwerkelijk álle fouten opspoort en een vervolgens een correcte oplossing aanbiedt. In de praktijk blijkt het helaas toch niet zo makkelijk te werken.

Small
Het Groene Boekje is de officiële woordenlijst van de Nederlandse taal van de Nederlandse Taalunie. Eens in de tien jaar komt er een nieuwe versie uit. Het Groene Boekje wordt samengesteld door het Instituut voor Nederlandse Lexicografie.

Het Groene Boekje

Hoe zit zo’n automatische spellingscontrole nou precies in elkaar? Een spellingscontrole werkt in eerste instantie met een woordenlijst. Komt het getypte woord in de lijst voor, dan wordt ’ie goedgekeurd. Komt het er niet in voor, dan komt er een rood kringeltje onder te staan. De ontwikkelaars van de spellingscontrole stellen de woordenlijst samen aan de hand van het Groene Boekje, waarin van alle Nederlandse woorden de correcte spelling staat. Niet alle woorden uit het Groene Boekje belanden in de woordenlijst: voor aanstootgevende woorden is er geen plaats in de lijst.

De goedgekeurde moeraskameel

Een goede woordenlijst alleen maakt een spellingscontrole nog niet tot een succes. In het Nederlands kun je namelijk ontzettend veel samenstellingen maken. ‘Spellingscontrole’ is daar al een voorbeeld van, net als ‘hogesnelheidstrein’. Als je alle mogelijke samenstellingen van het Nederlands in de woordenlijst zou willen zetten, zou die lijst oneindig lang zijn. Een onmogelijke opgave dus. Nu staat ‘hogesnelheidstrein’ wel in het Groene Boekje, maar ‘spellingscontrole’ niet. ‘Spelling’ en ‘controle’ wel, maar hoe weet je dan dat er een tussen-s moet komen? Hiervoor gebruikt de computer regels over spelling en woordvorming. Als de computer een onbekend woord tegenkomt, gaat hij eerst na of het misschien een samenstelling van twee bekende woorden is. Als dat het geval is, keurt hij het woord goed. Soms keurt hij foute woorden op die manier alsnog goed. Een ‘moeraskameel’ bestaat uit twee bekende woorden, maar samen betekenen ze helemaal niets.

Ook als een woord wel bestaat en goed gespeld is, kan de spellingscontrole het woord toch nog foutief goedkeuren. De context bepaalt namelijk ook of een woord goed is. ‘Graf’ en ‘graaf’ zijn beiden bestaande woorden, maar in de zin “De graaf woont in een kasteel” past alleen ‘graaf’. Een spellingscontrole kan geen rekening houden met de context en zal dus ‘graf’ ook goedkeuren. Zo werkt het ook met dt-fouten. ‘Wordt’ is soms wel goed gespeld, dus ‘ik wordt’ zal hij niet afkeuren.

De suggestie

Een spellingscontrole stopt niet na het goed- of afkeuren van getypte woorden. Hij geeft meestal ook nog verbetersuggesties. Dit zijn woorden waarvan de spelling erg lijkt op het getypte woord, maar die wél in zijn woordenlijst voorkomen. Ter vervanging van ‘verbetersuggesties’ stelt hij bijvoorbeeld ‘verbeteringsgesticht’ voor. Meestal staat het woord dat je bedoelde te typen hier wel tussen. Bij het suggereren van alternatieven houdt de spellingscontrole ook rekening met de uitspraak van een woord. Als je bijvoorbeeld ‘sjef’ intypt, krijg je een rood kringeltje te zien. Bij de suggesties staat vervolgens ‘Sjef’ (als voornaam) en ‘chef’ (als kok).

Dyslexie

Mensen met dyslexie hebben problemen met lezen en spellen, terwijl ze op andere gebieden net zo goed presteren als hun leeftijdsgenootjes. Er zijn verschillende soorten dyslexie, die allemaal een iets andere oorzaak hebben. Meestal hebben de hersenen moeite met het verwerken van de visuele informatie van een geschreven tekst. De koppeling tussen letters en hun bijbehorende klank is dan verstoord.

Dyslexie is een quasi-permanent probleem: moeiteloos spellen of lezen komt nooit binnen het bereik van kinderen met deze leerstoornis. Vooral op school is het belemmerende effect van dyslexie niet te onderschatten. Onderwijs is voornamelijk gebaseerd op schriftelijke teksten in boeken, schriften en werkbladen. Ook de evaluatie van leerlingen gebeurt bijna altijd schriftelijk, op basis van toetsen, werkstukken en examens. Als je veel spelfouten maakt, valt dat dus op school extra op.

Medium
Ieder kind heeft als hij net leert schrijven wel eens moeite met spellen. Bij kinderen met dyslexie gaat dit niet meer over. Zij blijven hun hele leven problemen houden met lezen en schrijven.

Lees- en spellingsproblemen

Ondanks intensieve specialistische hulp hebben dyslectici hardnekkige spellingsproblemen. Veel voorkomende fouten zijn het weglaten, toevoegen, verwisselen of vervangen van letters. Ook spellen dyslectici vaak fonetisch: ze spellen zoals het woord klinkt. Bovendien breken ze woorden soms onnodig op in twee of meer woorden. Zo kun je bijvoorbeeld de volgende woorden tegenkomen in een tekst geschreven door iemand met dyslexie: ‘neit’ (i.p.v. ‘niet’), ‘zach’ (i.p.v. ‘zag’), ‘brugste’ (i.p.v. ‘beruchtste’), ‘originsatie’ (i.p.v. ‘organisatie’) of ‘eemoscho nele’ (i.p.v. ‘emotionele’).

Niks wat met een goede spellingscontrole niet op te lossen is, denk je misschien. Maar ook lezen is voor dyslectici een probleem. Ze lezen traag en moeizaam. Soms raden ze op basis van de eerste letters of het woordbeeld wat er staat. Dan wordt ‘namelijk’ ineens ‘nauwelijks’ of ‘zonder’ ‘zodat’. Als lezen zo moeilijk gaat, is het ook lastig om het juiste alternatief aan te wijzen tussen de suggesties die de computer doet. Die woorden lijken immers vaak sterk op elkaar.

Speciale spellingscontrole

Toch beschouwt men de spellingscontrole als één van de belangrijkste hulpmiddelen voor dyslectici. Dankzij onderzoek uit binnen- en buitenland zien we gelukkig steeds duidelijker dat de standaard spellingscontroleprogramma’s de dyslectische gebruiker onvoldoende ondersteunen bij het corrigeren van de spelling. Een studie voor het Engels laat zien dat standaard spellingscontroles slechts bij 30 tot 50 procent van de fouten die dyslectische gebruikers met de juiste suggestie komen.

In Nederland en Vlaanderen werken Polderland, Jabbla en Die’s-lekti-kus met hulp van de Nederlandse Taalunie aan een spellingscontrole speciaal voor dyslectische gebruikers. Deze spellingscontrole moet dus doeltreffender omgaan met de spelfouten die dyslectici maken en meer hulpmiddelen bieden dan de standaard spellingscontrole. Concreet zal de spellingscontrole bij zijn suggesties voor fout-gespelde woorden rekening houden met het type fouten dat dyslectici maken. Ook zal hij uitleg geven bij grammaticale fouten zoals dt-fouten en definities geven bij de verschillende suggesties.

Medium
Een screenshot van de huidige testversie van de spellingscontrole voor dyslectici. De gebruiker kan de computer de woorden laten voorlezen. Zo weet hij zeker dat hij het juiste alternatief kiest.

Aan de spellingscontrole voor dyslectici zullen de ontwikkelaars ook spraaksynthese toevoegen. De gebruiker kan dan zijn computer de suggesties laten voorlezen. Zo kan hij suggesties die qua woordbeeld veel op elkaar lijken toch uit elkaar houden. De computer kan de suggesties ook in de context van de zin voorlezen. Dit helpt de dyslectische gebruiker bij het kiezen van de juiste suggestie. De ontwikkelaars willen de spellingscontrole wel zo eenvoudig mogelijk houden. Ze gebruiken daarom zo min mogelijk knoppen en maken een duidelijke help-functie.

De spellingscontrole voor dyslectici is nog niet verkrijgbaar. Een aantal delen van de software is wel al geïntegreerd in andere software, maar het totale product zal naar verwachting eind dit jaar te koop zijn. Momenteel is de testversie klaar, die potentiële gebruikers de komende tijd zullen uitproberen. Goed nieuws dus voor alle dyslectische leerlingen. Dan hoeven ze eindelijk niet meer twee keer langer over een opstel te doen dan hun klasgenootjes.

Lees verder:

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/dyslexie.atom", “max”=>"5", “detail”=>"normaal"}

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 juni 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.