Je leest:

Slikken voor de wetenschap

Slikken voor de wetenschap

Auteur: | 10 mei 2008

Een op de vijf wetenschappers slikt wel eens een pilletje om beter te kunnen presteren, zo wees een enquête van Nature uit. Een peiling onder NIBI-leden leert echter dat de Nederlandse bioloog te bang is voor de bijwerkingen en voor valse concurrentie.

Afgelopen maand verscheen in Nature het resultaat van opmerkelijk onderzoek. Uit een enquête die het blad had uitgezet onder zijn lezers, was gebleken dat maar liefst één op de vijf wetenschappers regelmatig stimulerende middelen als Ritalin, Provigil of bètablokkers gebruikt. Deze onderzoekers slikken deze medicijnen om de concentratie te verbeteren, om langer door te kunnen werken of om een jetlag te onderdrukken – zonder medische indicatie. Zeventig procent van de ruim 1400 respondenten was Amerikaan. Met slechts zeven Nederlandse deelnemers bleef daarmee de vraag onbeantwoord of ook Nederlandse academici zichzelf helpen met deze medicijnen.

De redactie van Bionieuws besloot daarom zelf een kleine peiling te houden onder NIBI-leden. De vragenlijst van het NIBI werd verzonden en beantwoord via e-mail. Maar liefst 420 leden reageerden. Uit hun antwoorden kunnen we concluderen dat het gemiddelde NIBI-lid over het algemeen bijzonder tevreden is met zijn cognitieve vermogens. Hij gelooft oprecht in de weldadige werking van voldoende ontspanning, een goede nachtrust en gezonde voeding. En hij is bang voor het gebruik van oppeppende middelen. Bang voor bijwerkingen, langetermijneffecten en verslaving. Bovendien maakt hij zich druk over oneerlijke concurrentie en rechtvaardige verdeling van stimulerende middelen. Slechts vijf respondenten (1 procent) hadden wel eens medicijnen geslikt zonder medische indicatie. En maar 7 procent dacht dat collega’s dat wel eens deden. Is de Nederlandse bioloog daarmee het braafste jongetje van de klas? Of duiden deze resultaten erop dat het taboe op het gebruik van deze middelen in Nederland groot is?

In de NIBI-vragenlijst beloofden we dat we de antwoorden anoniem zouden verwerken. Maar écht anoniem antwoorden is er via een persoonlijk e-mailadres natuurlijk niet bij. Welk effect dit heeft gehad op de antwoorden, is niet te achterhalen. Er is naast de Nature-enquête ook weinig vergelijkingsmateriaal. In Nederland zijn alleen gegevens bekend over oneigenlijk medicijngebruik bij jongeren. Uit recent onderzoek van het IVO blijkt dat ongeveer 2 procent van de jongeren tussen de twaalf en zeventien jaar oud wel eens medicijnen slikt zonder medische noodzaak. Een klein verschil met het gebruik door de NIBI-leden. In Amerika gebruikt 14 procent van de jongeren medicijnen zonder noodzaak. Beduidend meer dan de Nederlandse jeugd, maar nog niet zoveel als de wetenschappers die Nature ondervroeg.

Aan de peiling van Nature werkten in totaal 1427 respondenten mee, uit 56 landen. Onder de respondentengroep waren 212 biologisch onderzoekers en 174 docenten. De respondentengroep van het NIBI telde 165 onderzoekers en 114 docenten. De best vertegenwoordigde leeftijdsgroep was in beide onderzoeken gelijk: tussen de 26 en de 35 jaar oud.

Terughoudendheid

Van de Nature-respondenten gaven er 288 aan regelmatig medicijnen te slikken om de concentratie en cognitie te verbeteren, zonder dat er daarvoor een medische indicatie was. Van die groep gebruikte 44 procent Provigil, 62 procent Ritalin en 15 procent bètablokkers. Vooral de oppeppers zijn dus populair.

De meeste NIBI-leden die gebruikten, deden dat juist om rustig te blijven. Van de vijf respondenten die beaamden wel eens zonder medische indicatie medicijnen te slikken, gebruikten er drie bètablokkers, één respondent slikte wel eens valium en één gebruikte betasympathicomimetica, met een werking vergelijkbaar met die van Ritalin. Slechts één van de 420 respondenten gebruikte dus meer dan koffie om zijn cognitieve vermogens te verbeteren. Wel gaf een aantal respondenten aan voedingssupplementen te slikken om beter te functioneren.

Nog een groot verschil tussen de Amerikaanse en Nederlandse wetenschapper: waar bijna 70 procent van de Nature-respondenten wel eens zijn cognitieve vermogens zou willen verhogen met een pil – dit met inachtneming van een normaal risico op milde bijwerkingen – zou maar 16 procent van de NIBI-

respondenten dat willen proberen. Die grotere terughoudendheid is ook terug te vinden bij het antwoord op de vraag of men vindt dat gezonde volwassenen deze middelen zouden mogen gebruiken. Van de Nature-respondenten vindt 79 procent dat dit moet worden toegestaan, terwijl de Nederlandse bioloog hier uitgesproken verdeeld over is: 49 procent vindt dat het wel zou moeten mogen; 51 procent vindt van niet.

Doping

En daar zit ook direct het belangrijkste discussiepunt rond dit oneigenlijk medicijngebruik. Is het slikken van een pilletje Ritalin om je beter te kunnen concentreren te vergelijken met het gebruik van drugs en doping, of met het gebruik van koffie en de energiedrank Red Bull?

Bètablokkers zijn inmiddels redelijk geaccepteerd. Artsen schrijven deze incidenteel aan gezonde mensen voor, tegen stress bij bijvoorbeeld examens of presentaties. Maar voor oppeppende middelen ligt dat anders. De Nederlandse staat rekent Ritalin onder de opiumwet (zie kader), en neemt over dit middel dus een duidelijk standpunt in. Binnen de wetenschap is men er echter nog niet uit. Gebruik van Ritalin is wel voldoende veilig bevonden voor mensen met ADHD of ADD, maar onderzoek naar de effecten bij gezonde mensen is nooit gedaan. Zekerheid over verslavende werking en bijwerkingen is er dus ook niet.

Wellicht speelt deze onzekerheid mee bij de verdeeldheid over de vraag of de farmaceutische industrie veilige en effectieve middelen moet ontwikkelen om de cognitie te verhogen. Ja, zegt 38 procent van de NIBI-respondenten. Met als belangrijkste argument dat het slikken ervan beter veilig en legaal kan, dan onveilig en illegaal. Nog een ander voordeel: ‘Het levert goede wetenschap op,’ aldus een van de respondenten, ‘en het houdt de geldschieters en aandeelhouders een tijdje gelukkig met een fictie. Mogelijk levert het uiteindelijk direct of indirect een goed middel op tegen darmklachten, Parkinson of depressie.’ Een ander merkte op: ‘Sowieso vind ik het verbeteren van cognitieve vermogens zinvoller dan bijvoorbeeld het verjongen van het uiterlijk.’

Maar, zo stelt de meerderheid: de farmaceutische industrie heeft nog wel iets beters te doen. Laat ze eerst maar eens met oplossingen komen voor problemen als malaria en AIDS, of, naar de wens van één respondent: jeuk.

Uit de Nature-enquête kwamen drie medicijnen naar voren die populair zijn onder wetenschappers: bètablokkers, Ritalin (methylfenidaat) en Provigil (modafinil). Officieel zijn deze middelen alleen op recept te verkrijgen. Een kleine zoektocht op het internet leert ons dat zo’n papiertje niet noodzakelijk is. Er bestaan legio Amerikaanse websites die via Zuid-Amerikaanse fabrieken medicijnen leveren. De meeste van die online-apotheken vereisen wel dat je eerst ‘lid’ wordt van hun apothekersgenootschap voordat je de medicijnen kunt bestellen. Ben je eenmaal lid, dan heb je keuze uit ontelbaar veel medicijnen en producenten, direct thuisbezorgd. Maar het kan ook nog gemakkelijker. Bij mymeds.cc is een lidmaatschap niet noodzakelijk, een goedgevulde portemonnee wel. Een doos met Ritalin kost 189 Amerikaanse dollars.

De werkzame stof uit Ritalin is methylfenidaat. Dit heeft een stimulerende werking op het sympathisch zenuwstelsel, vergelijkbaar met (maar minder sterk dan) amfetaminen, oftewel speed. Ritalin valt dan ook onder de opiumwet. Aankoop en verkoop zonder recept is in Nederland verboden. Het sympatisch zenuwstelsel bewerkstelligt alertheid, verhoogde hartslag en ademfrequentie en verminderde werking van het spijsverteringsstelsel. Ritalin stimuleert de afgifte van dopamine en noradrenaline en remt de heropname van deze neurotransmitters. Het effect is bij gezonde mensen stimulerend, concentratieverhogend en eetlustverminderend. De langetermijneffecten zijn nog niet volledig bekend. Het middel valt onder de opiumwet vanwege de kans op afhankelijkheid en misbruik. Bijwerkingen van Ritalin zijn onder meer hoofdpijn, maagpijn, verminderde eetlust, nervositeit en hoge bloeddruk. Overdosering kan leiden tot coma en dood.

Daar waar Ritalin de werking van noradrenaline verhoogt, wordt die door bètablokkers juist verminderd. Bètablokkers remmen enkele effecten van de neurotransmitter noradrenaline en het stresshormoon adrenaline door het blokkeren van receptoren in het hart en de wanden van luchtwegen en sommige bloedvaten. Die blokkade zorgt ervoor dat hartslag en bloeddruk laag blijven. Bètablokkers zijn bedoeld voor mensen met een hoge bloeddruk, maar ze worden ook regelmatig voorgeschreven aan mensen die last hebben van examenvrees. De blokkers zorgen ervoor dat de stresssignalen vanuit de hersenen minder effect hebben op hart en ademhaling.

Bijwerkingen van bètablokkers zijn onder meer een te lage bloeddruk en duizeligheid, koude handen en voeten en hartfalen.

Modafinil ten slotte wordt gebruikt bij mensen met slaap-waakstoornissen.

Het werkingsmechanisme van het middel is nog onduidelijk maar het verbetert het vermogen wakker te blijven en de alertheid. Modafinil wordt daarom wel gebruikt om de symptomen van een jetlag te bestrijden. Bijwerkingen zijn aanvallen van nervositeit, opwinding en agressie. "

Voor de rijken

Daarbij komt nog de vraag of we onze cognitie wel moeten wíllen verhogen. De meeste NIBI-respondenten vinden dat ze wel zonder kunnen: ‘Ik ben slim genoeg van mezelf’.

Sommigen maken zich ook zorgen over het effect van het gebruik op collega’s: ‘Als mensen zien dat jij een hele berg werk kunt verzetten, zullen ze automatisch meer werk op je bordje gooien.’ En: ‘Het heeft geen zin, want als iedereen gebruikt, zijn we toch weer gelijk.’ Maar juist over dat laatste zijn er dan ook weer vragen. ‘Kan Jan-met-de-pet die middelen straks ook kopen, of is verhoogde intelligentie alleen voor de rijken, en de rijke landen weggelegd?’

In de discussie in Nature kwam het argument naar voren dat het voor de mens ‘natuurlijk’ is zichzelf steeds te willen verbeteren. Maar daar heeft de NIBI-respondent weinig mee. ‘Als er voor alle zaken die als negatief worden ervaren een pilletje zou bestaan, zou naar mijn mening de mensheid alleen maar dommer worden omdat hij niet meer van zijn fouten en tekortkomingen kan leren en daardoor zichzelf niet meer kan verbeteren.’ En: ‘Als er nauwelijks bijwerkingen zouden zijn, waarom had ons brein zich dan niet reeds naar deze vaardigheden ontwikkeld, gelet op het evolutionair voordeel?’ Bovendien betwijfelden sommige respondenten of zo’n pil überhaupt wel betere wetenschappers zou creëren. ‘Word je er briljanter van? Of creatiever? Hebben we dan niet meer aan een pil die de sociale vaardigheden verbetert?’

Hoe het ook zij, en hoewel maar weinig NIBI-respondenten zelf zouden willen slikken, vrijwel iedereen is ervan overtuigd dat er markt is voor cognitieverhogende middelen voor gezonde mensen. En dus zal er geproduceerd worden, zo voorspelt een van de respondenten.

‘2030: Melk, met extra calcium en een vleugje Ritalin, de ideale dorstlesser voor in de schoolpauze.’

Labyrint: Slimme pillen

Op televisie, dinsdag, 26 oktober 2010, 21:20-22:00

Studenten slikken Ritalin om hun concentratievermogen op te krikken en in sommige beroepsgroepen is het innemen van brainboosters een alledaagse zaak. Is het normaal om dat normaal te vinden?

Lees meer over deze uitzending

Lees ook

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/drugs/index.atom?m=of", “max”=>"5", “detail”=>"minder"}

Dit artikel is een publicatie van Bionieuws.
© Bionieuws, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 10 mei 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.