Je leest:

Slaven van het onbewuste

Slaven van het onbewuste

Auteur: | 11 mei 2007

Ik ben stoer, ik drink niet. Met dit soort uitspraken probeert de overheid jongeren al geruime tijd bewust te maken over de gevaren van alcohol. Weinig effectief, volgens verslavingsdeskundige Reinout Wiers. Volgens hem zijn jongeren ongevoelig voor rationele argumenten als het om drinken gaat. Onbewuste processen spelen een cruciale rol.

Verslaving lijkt het terrein bij uitstek om onbewuste processen te bestuderen. Verslaafden weten immers dondersgoed dat ze zichzelf met hun gedrag te gronde richten, maar zuipen, spuiten of slikken intussen gewoon door. Hier moeten krachtige onbewuste processen aan het werk zijn. En toch is het onderzoek naar de rol van onbewuste processen bij verslaving iets van de laatste twintig jaar.

Achter de gesloten deuren van ons brein gaan krachtige onbewuste processen schuil

Volgens hoogleraar psychologie Reinout Wiers, verbonden aan de universiteiten van Nijmegen en Maastricht, liggen daar de ware redenen verborgen waarom iemand drinkt: “Als je jongeren die overmatig drinken, enquêteert en vraagt waarom ze dat doen, zeggen ze: omdat het leuk is, gezellig. Maar als je wilt voorspellen hoeveel hij in de toekomst gaat drinken, zeggen die antwoorden weinig. Als iemand drinken héél erg gezellig vindt, zegt dat niet dat hij later meer gaat drinken. Het effect lijkt vooral andersom op te gaan: ‘gezelligheid’ is een schijnverklaring, een rationalisatie achteraf: ik drink vaak, dan zal dat wel heel gezellig zijn.”

Drieluik

“Als je testjes doet om automatische processen te achterhalen, meet je iets anders dan met vragenlijsten. We letten op drie automatische processen: aandacht, geheugenassociaties en actietendensen. Wat aandacht betreft: je ziet dat als zware drinkers een complex plaatje te zien krijgen, met veel verschillende voorwerpen, ze meteen het plaatje van de fles alcoholische drank ontdekken en dat hun aandacht daar blijft hangen.

Bij tests naar automatische geheugenassociaties zie je dat zware drinkers drank associëren met woorden die te maken hebben met opwinding. Daarbij is ook gebleken dat de sterkte van die associatie een goede voorspeller is van toekomstig drankgebruik: drinkers waarbij ‘drank’ en ‘opwinding’ onbewust nauw samenhangen, gaan later meer drinken.

Wat de automatische actietendensen betreft: we vragen proefpersonen met een joystick plaatjes naar zich toe te trekken of weg te duwen. Dan zie je dat zware drinkers het makkelijker vinden om plaatjes van alcoholische drankjes naar zich toe te trekken."

Zware drinkers associëren dit biertje met opwinding en willen het graag naar zich toe trekken

Vormen onbewuste processen de kern van het verschijnsel verslaving?

“Nee. Verslaving bestaat uit twee componenten: die onbewuste processen en een vermindering van het bewuste, regulerende vermogen om impulsen te beheersen.

Opmerkelijk is dat de laatste jaren onderzoek is gedaan aan de gevolgen van alcohol bij ratjes die nog in de puberteit zitten. Als je dan kijkt naar de hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor die regulerende processen, zie je dat die relatief veel sterker aangetast worden dan bij volwassen ratten. Dat is niet verwonderlijk, want we weten dat die gebieden in de puberteit nog volop in ontwikkeling zijn. De schade die ontstaat, wordt naderhand niet hersteld. Dergelijk onderzoek is, denk ik, een heel belangrijke reden om te kijken hoe we het alcoholgebruik onder jongeren zo lang mogelijk kunnen uitstellen.

Dat staat natuurlijk haaks op de tendens van de laatste jaren. Jongeren mogen tegenwoordig steeds vroeger aan de drank. Volgens mij gaat daar een heel gevaarlijke boodschap van uit. En verder: je impulsen beheersen moet je niet alleen kunnen, je moet het ook willen. De meeste jongeren willen zich niet beheersen. Het is volkomen geaccepteerd om je minstens een keer per week lam te zuipen."

Alcohol en uitgaan: voor de meeste jongeren onlosmakelijk verbonden

Helpen anti-alcoholcampagnes niet?

“Nee, nauwelijks. Die gaan uit van rationele overwegingen: drinken is slecht, drinken is niet stoer. Maar uit onderzoek blijkt dat dergelijke overwegingen een bescheiden rol spelen.

Drinken is in belangrijke mate imitatiegedrag waarbij bewuste processen een bescheiden rol spelen. We hebben hier in Nijmegen het zogenoemde barlab, een café dat eigenlijk een laboratorium is. Groepen studenten worden gevraagd mee te doen aan een onderzoek en in de pauze tussen de experimenten mogen ze drinken zoveel ze willen. Dan kijken we hoeveel er gedronken wordt en hoe dat tot stand komt.

Wat denk je dat de belangrijkste factor is? Bij mannen het gemiddelde van de groep. Als je in een groep zit die veel drinkt, ga je zelf ook veel drinken, of je de andere mannen in die groep nu kent of niet en of je daar goed ligt of niet."

Jongeren en drank moeten zo lang mogelijk uit elkaar gehouden worden?

“Ja, en het eerste dat we moeten doen, is de leeftijd waarop je mag drinken verhogen. Die ligt nu op 16, dat is bizar laag; die moet minimaal naar 18. Je denkt misschien: dat helpt niks. Ze komen toch wel aan drank. Maar er gaat een belangrijk signaal van uit. In de VS was het een tijd lang zo dat afzonderlijke staten over die leeftijdsgrens konden beslissen. Sommige staten stapten ooit van 21 jaar naar 18 jaar, en dan zag je jaren later veel meer drankproblemen ontstaan bij jongeren onder de 18.”

Moet er een nieuwe leeftijdsgrens voor alcohol in cafés komen?

“Maar we hebben in Nederland niet alleen een lakse wetgeving op dit terrein; ze wordt ook nauwelijks gehandhaafd. De minimumleeftijd moet naar 18 en dat dient gekoppeld aan serieus beleid. Neem weer de VS. Daar werkt de politie met handlangers onder de 18. Die vragen in cafés om bier. Als ze dat krijgen, krijgt het café een gele kaart. Binnen het half jaar nog een keer geel, dan gaat de tent definitief dicht. Als je zoiets in Nederland zou doen, kost dat twee, drie cafés hun vergunning. Maar dan weet iedereen waar ie aan toe is.”

Ligt het niet veel meer aan de ouders?

“Die zouden strenger moeten zijn. Verbieden door ouders heeft zeker een gunstig effect, blijkt uit onderzoek hier in Nijmegen. Maar de samenleving maakt het hen niet makkelijk. Ga jij maar zeggen dat er niet gedronken mag worden, als er op het brugklasfeest onbeperkt bier wordt geschonken en als je onder de 16 in bijna elk café bier kunt krijgen.”

Biedt dat onderzoek naar onbewuste processen ook nieuwe mogelijkheden om van je verslaving af te komen? “Waarschijnlijk wel. Daar doen we nu onderzoek naar. Je kunt varianten op die tests bedenken waarmee je die automatische processen kunt sturen. Je kunt mensen trainen om juist niét op alcoholische drankjes te letten, of om plaatjes van glazen drank niet naar je toe te trekken maar juist van je af te duwen. We weten niet of je alcoholisten op die manier daadwerkelijk kunnen genezen, maar Brits onderzoek duidt op een positief effect.”

Deze joystick zou wel eens een effectieve aanvulling op de huidige therapieën kunnen zijn

“Wij hebben proefpersonen geleerd om plaatjes van bier steeds van zich weg te duwen, en daarna lieten we ze een smaaktest doen waarbij we stiekem hebben gelet op hoeveel bier ze ‘voor de smaak’ dronken. Wat blijkt? Zware drinkers die geleerd hadden een biertje van zich af te duwen, dronken tijdens de smaaktest veel minder, evenveel als lichte drinkers. Ze hadden door die tests echt geleerd minder te drinken. Deze opzet willen we nu testen in een klinische setting.

Dus wie weet: Nu kennen we twee manieren om alcoholisme aan te pakken: praten en pillen voorschrijven, straks komen daar wellicht computerspelletjes bij om de onbewuste processen te corrigeren."

Dit artikel is een publicatie van De Pers.
© De Pers, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 mei 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.