Je leest:

Slakkenseks geeft nieuw inzicht in evolutie

Slakkenseks geeft nieuw inzicht in evolutie

Auteur: | 14 april 2005

Hoe zorg je er voor dat je seksuele partner kinderen gaat maken met jóuw sperma en niet dat van een ex of toekomstige partner? Veel slakken doen dat door die partner vlak voor de spermaoverdracht met een zelfgemaakte pijl van kalk te doorboren, met daarop slijm. Een stof in dat slijm zorgt dat het sperma niet wordt verteerd (zoals gewoonlijk vaak wel gebeurt), maar bewaard wordt in het sperma-opslagorgaan.

De evolutiewedloop tussen mannetjes en vrouwtjes die bij veel dieren voorkomt, bestaat ook bij dieren zoals slakken, die man en vrouw tegelijk zijn (met een moeilijk woord: simultaan hermafrodieten). Dat toonde VU-bioloog Joris Koene samen met zijn Duitse collega Hinrich Schulenburg aan bij landslakken die ‘liefdespijlen’ op elkaar afvuren.

Parende tuinslakken. Ook deze soort maakt gebruik van zogenaamde ‘liefdespijlen’.

Het is heel gebruikelijk dat dieren de andere sekse proberen te manipuleren om toch vooral met hem of haar (en met niemand anders) aan kinderen te beginnen. Dure bonbons of een lekkere prooi, maar ook je man de kop afbijten, behoren tot de mogelijkheden. Zo is er een soort evolutionaire wedloop tussen mannetjes en vrouwtjes ontstaan: de ene sekse ontwikkelt eigenschappen om de ander te manipuleren; de andere sekse ontwikkelt een ‘tegenstrategie’ om toch zelf te kunnen kiezen voor de beste partner. Maar hoe moet dat als je mannetje en vrouwtje tegelijk bent, zoals de slak? Dan is zo’n evolutiewedstrijd tussen seksen een wedstrijd met jezelf.

Slakken geven elkaar bij de paring sperma in een pakketje, waarmee ze elkaars eitjes kunnen bevruchten. Ze stoppen dat in elkaars spermaontvangstorgaan. Van daaruit kan het twee kanten op. Als het naar het spermaopslagorgaan gaat, kan het gebruikt worden voor de bevruchting als de eitjes rijp zijn. Het overgrote deel van het sperma komt echter in het verteringsorgaan terecht, waar het wordt afgebroken.

Liefdespijlen van verschillende soorten landslakken in lengte en dwarsdoorsnede. Bron: BioMed Central, Koene & Schulenburg 2005, BMC Evol. Biol. 5: 25 Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Veel landslakken schieten vlak voordat ze hun sperma overbrengen een pijl (zie bovenstaande afbeelding) door de huid van de ander. Zo’n ‘liefdespijl’ is een harde kalkstructuur met slijm erop. In dat slijm zit een stof die in het bloed van de ontvanger zorgt dat de weg naar het verteringsorgaan nauwer wordt. De pijl zorgt er dus voor dat het sperma een grotere overlevingskans heeft. De pijl is echter niet in het belang van de ontvanger: behalve de wond en daarmee het ontstekingsgevaar dat zo’n pijl bezorgt, kan de ontvangende slak niet meer zélf bepalen welk sperma wordt bewaard. Zonder die pijl zou bijvoorbeeld sperma dat goed kan zwemmen naar het opslagorgaan gaan, terwijl slechter sperma in het verteringsorgaan terechtkomt.

De twee biologen vroegen zich af of de evolutiewedloop die je in andere dieren ziet, ook plaatsvindt tussen het mannelijke en het vrouwelijk deel van een simultaan-hermafrodiet. Ze bekeken 51 soorten landslakken. Drie soorten schieten helemaal geen pijlen. Enkele andere soorten hebben simpele speldvormige pijlen. Vervolgens worden de pijlen steeds ingewikkelder, om meer slijm over te kunnen brengen (zie afbeelding).

Koene ontdekte dat naarmate de pijlen ingewikkelder worden, de sperma-ontvangstorganen van het vrouwelijk deel van het dier ook ingewikkelder worden. Daardoor wordt het voor sperma dat door een goede pijl wordt geholpen, toch net zo moeilijk om in het opslagorgaan terecht te komen. Hiermee is voor het eerst aangetoond dat de evolutiewedloop tussen de seksen ook plaatsvindt als beide seksen in één individu vertegenwoordigd zijn.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 14 april 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.