Je leest:

Schermen met afweer

Schermen met afweer

Auteur: | 7 december 2009

Kanker ontstaat soms als gevolg van een infectie. Dat geldt bijvoorbeeld voor kwaadaardige woekeringen aan baarmoederhals en schaamlippen. Sinds kort is er voor meisjes een preventief vaccin dat de voornaamste boosdoeners buiten de deur houdt. Wie al besmet is, heeft daar echter niets aan. LUMC -onderzoekers presenteren in The New England Journal of Medicine daarom nu een therapeutisch vaccin. De eerste resultaten zijn veelbelovend.

“Het is een vervelende, chronische aandoening die in kanker kan uitmonden”, vertelt prof. dr. Kees Melief (Immunohematologie). Hij heeft het over vin, vulvaire intraepitheliale neoplasie. Deze aandoening van de uitwendige, vrouwelijke geslachtsorganen kenmerkt zich door jeuk, pijn, zwellingen en wondjes. De oorzaak is het Humaan Papilloma Virus (hpv). Dit virus wordt bij intiem contact makkelijk overgedragen. De behandeling van vin bestaat nu uit het wegsnijden van de getroffen plekken. Dat is niet ideaal: het zorgt voor littekens en bovendien keert de aandoening vaak terug. Het virus houdt zich namelijk vaak schuil op plekken die nog niet lijken aangetast.

Medium
Het Humaan Papilloma Virus (hpv) zorgt bij chronische infectie voor vin en cin, voorstadia van respectievelijk kanker aan de schaamlippen en baarmoederhalskanker.

Brokkenmakers

Veel volwassenen zijn ooit met één of meerdere types hpv besmet. Meestal wordt het virus netjes opgeruimd, maar bij een deel van de mensen lukt dat niet. Dan ontstaat een chronische infectie. Mannen merken hier meestal weinig van, hoewel in zeldzame gevallen ook kanker aan penis, anus, keel of mondholte kan ontstaan. Vrouwen zijn vaker het slachtoffer. Geïnfecteerde cellen van de schaamlippen of de baarmoederhals kunnen ontaarden en respectievelijk vin en cin geven, voorstadia van kanker. Soms ontstaan na verloop van tijd cellen met het vermogen zich uit te zaaien: kanker. Meestal ligt het moment van besmetting dan al zo’n 15 tot 20 jaar terug in de tijd. 5 à 10 procent van de vrouwen met hpv-geassocieerde vin krijgt uiteindelijk kanker aan de schaamlippen (vulvakanker). Jaarlijks zijn dat er ongeveer tweehonderd in Nederland.

Baarmoederhalskanker treft ongeveer zeshonderd vrouwen in Nederland, van wie een op de drie uiteindelijk overlijdt. Vooral vanwege het risico van baarmoederhalskanker werd dit jaar begonnen met het inenten van meisjes tegen het virus. Er zijn ongeveer honderd soorten hpv, maar slechts een handjevol veroorzaakt problemen. Het preventieve vaccin werkt tegen de grootste brokkenmakers: hpv16 en hpv18. In 70 à 80 procent van de gevallen van vin is er hpv16 in het spel.

Afweer ontwaakt

“Er wordt nu weleens gezegd dat het nu niet meer nodig is om aan een therapeutisch vaccin te werken. Er is nu immers een preventief vaccin”, zegt Melief. “Maar dat werkt alleen bij vrouwen die nog niet met het virus geïnfecteerd zijn. Vrouwen die al ziek zijn, zijn aangewezen op een therapie die de ziekte aanpakt.” Melief ontwikkelde daarom een zogenoemd therapeutisch vaccin met subsidies van de EU en KWF Kankerbestrijding. Dat deed hij in samenwerking met dr. Sjoerd van den Burg (Klinische Oncologie), Marij Welters (Immunohematologie) en het door hemzelf opgerichte bedrijf isa Pharmaceuticals b.v.

Vaccinatie meisje
Er bestaat een preventief vaccin tegen hpv16 en hpv18. Die prik werkt alleen bij vrouwen die nog niet geïnfecteerd zijn. Daarom blijft het ontwikkelen van een therapeutisch vaccin ook belangrijk.
Stichting BWM

Twintig patiënten namen deel aan een klinische trial onder leiding van prof. dr. Gemma Kenter (Gynaecologie). Zij hadden allen vergevorderde vin. Na drie maanden was de aandoening bij driekwart van de deelnemers afgenomen. Bij negen vrouwen verdwenen alle door hpv16 veroorzaakte afwijkingen volledig. Vijf van hen werden vervolgens op het virus getest en bij vier werd het niet meer aangetroffen. Melief: “Dit therapeutisch vaccin werkt doordat het een slapend immuunsysteem wekt. Als mensen lange tijd geïnfecteerd zijn met hpv16 reageert hun immuunsysteem niet meer voldoende op het virus. Door het aanbieden van geselecteerde eiwitfragmenten (peptiden) van het virus, kan het immuunsysteem weer actief gemaakt worden.”

Minerale olie

Eerdere pogingen om een therapeutisch vaccin te maken, waren minder succesvol. “Dit vaccin bevat alleen de peptiden waartegen je een immuunreactie wilt”, legt Melief uit. “En dan in lange vorm: zogenaamde synthetische lange peptiden. Die blijken het beste te werken.” Dendritische cellen, essentieel voor het aansturen van het immuunsysteem, breken deze lange peptiden af en ‘presenteren’ die brokstukken op hun oppervlak. Voor andere afweercellen is dit het signaal om op zoek te gaan naar cellen die dit soort peptiden bevatten. Dat zijn de met hpv16 geïnfecteerde cellen of door hpv16 getransformeerde cellen die vervolgens door het eigen afweersysteem om zeep worden geholpen. Melief: “In het verleden zijn pogingen gedaan met korte peptiden, maar dat werkte niet goed. Blijkbaar is het essentieel dat dendritische cellen die afbraak voor hun rekening nemen.” Aan het vaccin is daarnaast een minerale olie toegevoegd. “Die olie zorgt ervoor dat het vaccin langer aanwezig blijft en al die tijd het immuunsysteem kan blijven stimuleren. Het succes zit ‘m echt in dit soort details.”

Baarmoederhalskanker

Onderzoekers Welters en Van den Burg bestudeerden het immuunsysteem van de vrouwen en ontdekten een verband tussen de aard van de afweerreactie die door het vaccin wordt opgewekt en het verdwijnen van de afwijkingen. “Hoe sterker de immuunrespons, hoe meer baat de vrouwen erbij hadden”, aldus Melief. “Dat is wat je verwacht, maar in eerder onderzoek kwam dat er nooit goed uit.” Een paar vrouwen reageerden niet of nauwelijks op het therapeutisch vaccin. Hoe dat precies komt, moet nog uitgezocht worden. Maar het lijken vooral vrouwen te zijn die al langer met de aandoening kampen.

Het onderzoek richt zich behalve op de voorstadia van vulvakanker nu ook op voorstadia van baarmoederhalskanker (cin). Daarvoor kan hetzelfde vaccin gebruikt worden. “We hebben nu eerst naar vin gekeken. cin, het voorstadium van baarmoederhalskanker, is makkelijker te behandelen. Daarbij wordt een stuk van de baarmoederhals weggesneden, wat minder complicaties oplevert dan het weghalen van een deel van de schaamlippen. Ten tweede zie je bij cin nog weleens dat de vroege stadia vanzelf genezen. Bij vin gebeurt dat zelden.”

Medium
Een uitstrijkje van hpv-infectie met links gezonde cellen en rechts opgezwollen cellen die door het virus geïnfecteerd zijn.

Pas het begin

De nu gepubliceerde studie is een eerste stap op weg naar een nieuw behandeling voor door hpv16 veroorzaakte kanker. De registratie die nodig is om het middel breed beschikbaar te krijgen zal nog geruime tijd vergen. Melief ziet ondertussen al mogelijkheden voor andere vormen van kanker. “Ongeveer 20 procent van alle kankers wordt veroorzaakt door virussen of andere micro-organismen, zoals Helicobacter pylori die maagkanker kan veroorzaken. Dat inzicht is relatief nieuw; toen ik medisch student was in de jaren zestig, waren er nog geen infectieuze kankers bekend. En misschien zijn er nog wel meer. Er is net weer een mogelijk verband gevonden tussen een virus en prostaatkanker.

In principe kunnen tegen deze kankersoorten vaccins ontwikkeld worden, zowel preventieve als therapeutische.” Zelfs niet-infectieuze vormen van kanker zijn mogelijk met een therapeutisch vaccin te behandelen. Tumoren brengen vaak eiwitten tot expressie die in normale cellen niet voorkomen. Als je kunt zorgen dat het afweersysteem zich daartegen richt, blijven gezonde cellen buiten schot. “We staan met therapeutische vaccins pas aan het begin; het einde is nog lang niet in zicht”, aldus Melief.

Zie ook

Zin en onzin (Cicero)

Dit artikel is een publicatie van Cicero (LUMC).
© Cicero (LUMC), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 07 december 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.