Je leest:

Saturnus-maan Enceladus omgeklapt

Saturnus-maan Enceladus omgeklapt

Auteur: | 6 juni 2006

Enceladus, de kleine Saturnusmaan die vanaf zijn zuidpool een pluim van water en ijs de ruimte in spuwt, is een paar miljoen jaar geleden gekanteld. Gebieden aan de evenaar liggen nu aan de polen en andersom, ontdekten NASA-onderzoekers met de instrumenten van ruimtesonde Cassini. Opwellingen van warm en licht materiaal uit het binnenste hebben de kanteling veroorzaakt.

Een raar idee: poolgebieden die warmer zijn dan de evenaar. Op aarde is zoiets nooit voorgekomen, maar op Enceladus, een van de manen van reuzenplaneet Saturnus, is de zuidpool het warmste plekje van de hele wereld. Wetenschappers denken dat de hot spot niet ter plaatse ontstond, maar er in de loop van millenia terecht is gekomen doordat de hele wereld omkantelde. Dat zou verklaren waarom alleen de zuidpool zo warm is.

Uitstoot van water en ijs door de geysers van Enceladus. De pluim is honderden kilometers lang. bron: NASA / JPL / Space Science Institute Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Samenknijpen en uitrekken

Enceladus wordt opgewarmd doordat de zwaartekracht van Saturnus haar nu eens samenknijpt en dan weer uitrekt. Zulke getijdekrachten verwarmen normaal gesproken de polen van een hemellichaam al sterker dan zijn evenaar, maar de zuidpool van Enceladus is een stuk warmer dan het getijde-effect kan verklaren. Bovendien zou het effect niet alleen de zuidpool, maar ook de noordpool van de maan moeten opwarmen; die is echter beduidend koeler dan de zuidpool.

“Wij hebben geprobeerd te begrijpen hoe een warm gedeelte van de maan vanaf een ander deel van de maan naar de zuidpool kon reizen”, vertelt aardwetenschapper Francis Nimmo van de Universiteit van Californie. De meest waarschijnlijke verklaring: de warme plek begon als opwelling van opgewarmd materiaal uit het binnenste van de planeet. Nimmo en collega’s schatten dat die op dertig graden zuiderbreedte naar het oppervlak kwam en toen het evenwicht van de maan verstoorde.

Warme materie zet uit; koude krimpt juist in. De middelpuntvliegende kracht slingert de koude, dus compactere en per kubieke kilometer zwaardere stukken van Enceladus naar buiten, van de as af. Net als de armen van een rondtollende kunstschaatser proberen de zware gedeeltes van de maan zo ver mogelijk van de draaias te komen. Het warme, uitgezette en lichtere deel probeerde juist naar de polen te komen. Door die kracht begon Enceladus volgens Nimmo te kantelen, tot de warme geyser samenviel met de zuidpool van de maan.

Enceladus en Europa (het continent, niet de Jupiter-maan) op schaal. Enceladus is ongeveer 500 km. breed. bron: NASA Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Nimmo moet nog even wachten om zijn theorie te testen. Dat kan door kraters aan het Enceladus-oppervlak te tellen; die heeft net als onze eigen maan altijd dezelfde kant naar zijn planeet gericht. Daardoor zou de zijde van Enceladus die in zijn omloopbaan vooruit beweegt méér kraters moeten hebben dan de achterkant, die in de schaduw van de maan zit.

Mochten die extra kraters zijn weggesleten door erosie, platentectoniek en lavastromen aan het oppervlak, dan kan een scheervlucht van NASA’s Cassini-sonde uitkomst brengen. In 2008 is zijn hoofdmissie afgerond en kan de vluchtleiding het risico nemen de sonde op 23 kilometer (!) langs Enceladus te laten scheren. Op die minieme hoogte kan de sonde voelen of de zwaartekracht van de maan op bepaalde plaatsen lager is doordat daar bellen van lichter materiaal aan het oppervlak komen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 juni 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.