Je leest:

Rusteloos heelal

Rusteloos heelal

Dankzij de röntgengroothoekcamera’s van het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut SRON aan boord van de satelliet BeppoSAX konden astronomen voor het eerst de positie van een gammaflits aan de hemel bepalen. Op Koninginnedag om 00.06 uur viel de inmiddels uitgeschakelde satelliet terug in de atmosfeer en verbrandde boven de Grote Oceaan in een gebied juist ten noorden van de evenaar.

Van 5 tot 8 mei komen in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam honderden ruimteonderzoekers uit binnen- en buitenland bijeen. Tijdens het symposium ‘The Restless High-Energy Universe’ komt de totaal vernieuwde aanblik op het heelal aan bod die de Italiaans-Nederlandse satelliet BeppoSAX heeft opgeleverd. Op Koninginnedag om 00.06 uur viel de inmiddels uitgeschakelde satelliet terug in de atmosfeer en verbrandde boven de Grote Oceaan in een gebied juist ten noorden van de evenaar.

Gammaflitsen

BeppoSAX werd op Koninginnedag 1996 gelanceerd vanaf de lanceerbasis Cape Canaveral in Florida. Al snel ontpopte de röntgensatelliet zich als een ware ‘gammaflitsenjager’. Gammaflitsen, kortstondige kosmische uitbarstingen van hoogenergetische gammastraling, vormden sinds hun ontdekking door Amerikaanse spionagesatellieten dertig jaar geleden een groot raadsel.

Dankzij de röntgengroothoekcamera’s van het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut SRON aan boord van BeppoSAX kwam daar verandering in. Met ongekende snelheid konden deze camera’s de positie van een gammaflits aan de hemel bepalen. Door de positie onmiddellijk bekend te maken, konden ook andere telescopen de nagloed van de flits bestuderen in röntgen-, radio- of zelfs zichtbaar licht.

BeppoSAX werd op 30 april 1996 gelanceerd met een Atlas-G-raket. bron: ESA

Een gammaflits die in februari 1997 waargenomen werd, bracht wetenschappers een stuk dichter bij de mogelijke verklaring: de geboorte van een zwart gat, bij de ineenstorting van een zware, roterende ster. De explosie waarmee dat gepaard gaat is zo groot, dat ze waarneembaar is tot in de verste uithoeken van het heelal. BeppoSAX heeft meer dan veertig van deze explosies gelokaliseerd, de meeste op afstanden tussen 5 en 12 miljard lichtjaar.

Opname met de BeppoSAX-telescoop. bron: ESA

Opvolgers

De doorbraak rond de gammaflitsen was één van de belangrijkste wapenfeiten van BeppoSAX, maar zeker niet het enige. “Hoe rustig een sterrenhemel er ook uit kan zien, BeppoSAX heeft ons nog eens getoond dat het in het heelal bekeken in röntgenstraling veel heftiger toegaat,” zegt Ed van den Heuvel, professor aan de Universiteit van Amsterdam en organisator van de bijeenkomst. “Tijdens het symposium zullen de ontdekkingen op basis van BeppoSAX-waarnemingen aan bod komen, maar ook de nieuwste resultaten van zijn opvolgers zoals de ESA-satellieten XMM-Newton en Integral en de Amerikaanse röntgensatelliet Chandra.”

BeppoSAX was al een jaar niet meer operationeel, maar draaide nog wel in een baan om de aarde. Die cirkelvormige baan werd geleidelijk lager door de uiterst geringe luchtweerstand van de hoogste lagen van de dampkring. Naarmate de satelliet verder daalde, nam de luchtweerstand toe. Daardoor versnelde het proces, totdat op 120 kilometer hoogte de ‘terugkeerfase’ begon. In een minuut of veertig verbrandde de satelliet grotendeels in de atmosfeer.

ESA-satelliet XMM-Newton. bron: ESA

Nederland heeft een deel van de ontwikkeling van het instrument gefinancierd en was verantwoordelijk voor de ontwikkeling van het standregeling-subsysteem, de zonnepanelen (Dutch Space), besturingselektronica (SPE), sensoren (TNO TPD) en de eerder genoemde röntgengroothoekcamera’s (SRON). Het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) was programmamanager van dit project. De astronomen van de Nederlandse Onderzoeksschool voor Astronomie (NOVA) en van SRON hadden een belangrijke rol bij de interpretatie van de BeppoSAX-waarnemingen.

De door SRON in Utrecht ontworpen groothoekcamera voor BeppoSAX. bron: ESA

Dit artikel is een publicatie van European Space Agency (ESA).
© European Space Agency (ESA), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 30 april 2003

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.