Je leest:

Rumoer rond de tiende planeet

Rumoer rond de tiende planeet

Auteur: | 6 oktober 2005

Luttele maanden geleden werd hij ontdekt: de tiende planeet in ons zonnestelsel. Maar ís het wel een planeet? En Pluto dan? Over wat een planeet is, wordt hevig getwist.

Mike Brown komt nauwelijks meer aan werken toe. Deze zomer maakte de Amerikaanse astronoom de ontdekking bekend van een tiende planeet. Sindsdien staat de telefoon op het California Institute of Technology niet stil, loopt Browns mailbox over, en is hij verwikkeld geraakt in een welles-nietes-affaire met Spaanse collega’s. ‘Nee, ik ga niet naar Cambridge,’ meldde hij eind augustus, aan de vooravond van een groot internationaal planetencongres in de Britse universiteitsstad. ‘Ik maak even wat tijd vrij voor mijn pasgeboren dochtertje Lila.’

Illustratie van de tiende planeet, met de zon in de verte.

Browns mede-ontdekkers David Rabinowitz (type oudere nerd, schuchter en met een net iets te grote bril) en Chad Trujillo (type vrolijke jonge postdoc met lange paardenstaart) moesten in Cambridge de honneurs waarnemen. Maar tijdens een rommelige persconferentie werden netelige vragen terzijde geschoven door de press officer van de Division of Planetary Sciences van de American Astronomical Society. Niemand lijkt zijn vingers te willen branden aan de perikelen rond de tiende planeet, die voorlopig alleen nog maar een nummer draagt en waarvan niemand weet of het eigenlijk wel een planeet ís.

2003 UB313 is het grootste object dat in het zonnestelsel ontdekt is sinds 1846. Groot nieuws dus. Brown had het zelf wereldkundig willen maken op het planetencongres in Cambridge. Aandacht verzekerd. In plaats daarvan deed hij het op 29 juli, midden in de zomer, op een vrijdagmiddag, ‘het slechtst denkbare moment voor een persconferentie,’ in zijn eigen woorden. De reden: er waren mogelijk kapers op de kust, die na wat spiek- en jatwerk met de eer zouden kunnen gaan strijken.

Buitenbeentje

Dat er buiten de baan van Neptunus hemellichamen moeten bestaan die groter zijn dan Pluto, daar twijfelde Brown al een paar jaar niet aan. Sinds 1992 zijn er vele honderden ‘ijsdwergen’ in deze koude buitendelen van het zonnestelsel ontdekt, en sterrenkundigen zijn het er vrijwel unaniem over eens dat je Pluto beter kunt bestempelen als de koning der ijsdwergen dan als het buitenbeentje onder de planeten. Maar hoewel er de laatste jaren een paar flinke zwaargewichten zijn gevonden (waaronder Quaoar en Sedna, door Browns eigen team), liet een nieuwe recordhouder op zich wachten.

Totdat 2003 UB313 zich aandiende. Zoals de naam al aangaf, werd hij ondekt op foto’s die in 2003 al waren gemaakt, maar Brown hield het nieuws nog even onder de pet, om eerst meer over het hemellichaam te weten te komen. Zo kon de baan bepaald worden (langgerekt en sterk geheld, met een omlooptijd van 560 jaar), en werd informatie verkregen over de middellijn. Die is niet echt gemeten, maar afgeleid uit de waargenomen helderheid. Zelfs als je aanneemt dat de ijsdwerg honderd procent van het opvallende licht reflecteert, dan nog moet hij groter zijn dan Pluto, aldus Brown.

Een nieuwe planeet dus. Nummer tien. Tenminste, als je vindt dat Pluto óók een planeet is. Daar had Brown een paar jaar geleden nog zijn twijfels over, maar inmiddels is hij om. Pluto wordt al sinds vlak na de ontdekking in 1930 een planeet genoemd, en daar moet je niks meer aan willen veranderen, zegt hij nu. En dan is 2003 UB313 er dus ook een, en gaat Mike Brown de geschiedenisboekjes in als de ontdekker van de tiende planeet. Voor die vorm van onsterfelijkheid wil je je mening wel herzien.

Heftige emoties

Het had trouwens een haar gescheeld of de eer was te beurt gevallen aan José-Luis Ortiz en zijn collega’s van het Andalusische Instituut voor Astrofysica in Granada. Een andere grote ijsdwerg die door Brown, Rabinowitz en Trujillo was gevonden, 2003 EL61, werd door het team van Ortiz ‘gekaapt’. Volgens Brown dan. De Spanjaarden hadden zitten neuzen op een website van de telescoop waarmee het object was gefotografeerd, wisten op die manier de positie aan de hemel uit te vogelen, en claimden een paar dagen later de ontdekking zonder melding te maken van hun werkwijze. Toen Brown hiervan op de hoogte werd gesteld, zag hij in gedachten ook 2003 UB313 aan zijn neus voorbijgaan, en werd in allerijl die vrijdagmiddagse persconferentie op poten gezet.

Op een maillijst van planetoïden- en ijsdwergenjagers liepen de emoties in de weken daarna hoog op. Ortiz gaf – via een collega – pas na heel lang aandringen zijn eigen visie op het voorval, en kwam met een semi-onschuldig verhaal dat nooit bewezen of weerlegd kan worden. Medestanders van Brown (die zelf ook niet aan de discussie deelnam) bleven rijkelijk strooien met onfrisse beschuldigingen en verdachtmakingen – het online archief van de maillijst is een verrukkelijke informatiebron voor toekomstige wetenschapshistorici en -sociologen.

Hoe het ook zij, de Spanjaarden staan officieel te boek als de ontdekkers van EL61 (die weliswaar een slagje kleiner is dan Pluto, maar volgens Rabinowitz ‘enorm veel interessanter’); de Amerikanen hebben hun naam verbonden aan UB313. Hoe het nieuwe object gaat heten, is echter nog steeds niet bekend, omdat eerst vastgesteld moet worden of het gewoon de zoveelste ijsdwerg is, of misschien toch echt een tiende planeet. In het eerste geval mag Browns team een naam voorstellen (ze gebruiken nu ‘Xena’ als bijnaam); in het laatste geval moet de Internationale Astronomische Unie erover beslissen.

Definitie

Dat beslissen valt nog lang niet mee. Een speciale commissie heeft zich de afgelopen weken gebogen over de definitie van een planeet. Over de planeetstatus van Mercurius, Venus, de aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus bestaat geen twijfel. Maar telt Pluto ook mee? En zo ja, is dat dan uitsluitend op historische gronden? En wat betekent dat voor andere ’pluto’s’ die groter zijn? Hebben we straks acht, negen of tien planeten? En gaat het aantal de komende jaren nog groeien? Het panel is er nog niet uit, hoewel er inmiddels een voorstel ligt om de term ‘planeet’ alleen nog maar te gebruiken met een passend bijvoeglijk voornaamwoord.

De vier kleine planeten in de binnendelen van het zonnestelsel (waaronder de aarde) heten dan de aardse (of terrestrische) planeten; Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus zijn de gasreuzen (of de reuzenplaneten), en objecten als Pluto, Sedna en 2003 UB313 zouden dan trans-neptunische planeten genoemd worden. Over de vraag wat dat betekent voor de naamgeving is nog niets bekend, en het huidige voorstel wordt overigens niet door alle panelleden onderschreven. De Internationale Astronomische Unie heeft straks het laatste woord, hoewel het uiteindelijk natuurlijk de man in de straat is die bepaalt hoe hij Pluto wil noemen.

Browns voorstel is simpel: Pluto is een planeet omdat we dat nu eenmaal langgeleden zo hebben afgesproken, en dan is alles wat groter is dan Pluto óók een planeet. Grote kans dat hij straks ook de nummers 11, 12 en 13 ontdekt. Probleem blijft natuurlijk dat je de middellijn van zo’n object nooit precies kunt meten, dus er zullen altijd twijfelgevallen zijn. Andere astronomen, zoals Alan Stern van het Southwest Research Institute, willen terug naar acht. Pluto en zijn soortgenoten zijn dan allemaal ijsdwergen, die in feite veel minder uitzonderlijk zijn dan de ‘echte’ planeten, vanwege hun enorme aantal.

En zo blijft de tiende planeet voorlopig nog een naamloos object, waar misschien geen pasklaar hokje voor bestaat. Wie weet wat er straks nog meer ontdekt wordt in de periferie van het zonnestelsel. De concurrentie tussen de teams van Brown en Ortiz is heviger dan ooit, en nu er sprake is van een nieuwe hype in de astronomie, staan andere astronomen ook te trappelen om aan de jacht deel te gaan nemen. Het wachten is op de volgende ontdekking. Wat is er ook eigenlijk mis met een zonnestelsel dat vijftig planeten telt?

De tiende planeet

- Officiële aanduiding: 2003 UB313 - Officieuze naam: Xena - Ontdekkers: Mike Brown, David Rabionwitz en Chad Trujillo - Ontdekkingsdatum: 5 januari 2005 (op foto’s uit 2003) - Bekendmaking ontdekking: 29 juli 2005 - Geschatte middellijn: 2860 km (aarde: 12.756 km) - Samenstelling: IJs en gesteenten - Huidige afstand tot de zon: 14,6 miljard km - Kleinste afstand tot de zon: 5,7 miljard km (in 2257) (aarde: 147,1 miljoen km) - Omlooptijd: 560 jaar - Baanhelling: 44 graden

Definitie gezocht

Hoe definieer je een planeet? Een niet zelf lichtend hemellichaam in een vaste baan om de zon, zegt Van Dale. Maar dan zijn de tienduizenden planetoïden, met afmetingen van enkele tientallen tot een paar honderd kilometer, ook allemaal planeten, en dat kan niet de bedoeling zijn. Moet je dan een minimum afmeting voorschrijven, bijvoorbeeld alles wat groter is dan Pluto (2274 kilometer)? Ook geen bruikbaar idee: van verre hemellichamen is de middellijn niet nauwkeurig bekend, en het is ook raar om twee vrijwel identieke objecten anders te classificeren omdat de ene net een kilometertje kleiner is.

Samenstelling dan? Ook dat werkt niet, want de huidige planeten hebben al een zeer uiteenlopende opbouw, van gesteenten en metalen (Mercurius) via gas en vloeistof (Jupiter) tot ijs (Pluto). Ontstaanswijze? Klinkt logisch, ware het niet dat niet precies bekend is hoe de planeten zijn ontstaan, en dat je dat van een nieuw ontdekt hemellichaam natuurlijk ook niet meteen weet. Plaats in het zonnestelsel? Beetje gek – de fysische eigenschappen zouden toch zwaarder moeten wegen dan de min of meer toevallige locatie.

Misschien moeten we wel gewoon toegeven dat het woord ‘planeet’ een fossiel overblijfsel is uit de tijd dat het zonnestelsel nog overzichtelijk in elkaar zat. Dan is het ook niet zo erg om gewoon af te spreken dat alleen Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus zo genoemd mogen worden. Acht planeten, en daarmee basta. Dat de grote ijsdwerg Pluto een tijdje als planeet te boek heeft gestaan is dan een historische fout die eindelijk maar eens rechtgezet moet worden.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van Allesoversterrenkunde.nl.
© Allesoversterrenkunde.nl, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 oktober 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.