Je leest:

Rolmodel Johanna Westerdijk

Rolmodel Johanna Westerdijk

Auteur: | 5 december 2017
iStockphoto

Dat schimmels van groot maatschappelijk belang zijn, bewees Johanna Westerdijk, grondlegster van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, die 100 jaar geleden benoemd werd als eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland.

De schimmel is de dr. Jekyll en mr. Hyde van de biologie. Als minister van Cultuur ken ik hem vooral van zijn minder aangename kant, bijvoorbeeld als vernietiger van kostbaar cultureel erfgoed. Van houtrot en zwammen in kerken en kastelen.

Van schimmel in archieven en andere documenten. Dat maakt ze vooral hinderlijk en schadelijk, omdat ze de geschiedenis dreigen uit te vlakken die we nu juist willen doorgeven. Maar schimmels kunnen zich ook van hun andere, schitterende, veel minder bekende kant laten zien. Een aantal jaar geleden ontdekten wetenschappers bijvoorbeeld dat de 40.000 jaar oude Bradshaw-rotstekeningen in Australië door schimmels en bacteriën worden geconserveerd. De schimmel produceert water waar de bacteriën van kunnen leven. De bacteriën maken koolhydraten waar de schimmel zich mee voedt. Samen houden ze het pigment als het ware levend, waardoor die eeuwenoude tekeningen niet alleen zichtbaar blijven, maar ook verder kunnen worden onderzocht op exacte herkomst.

Schimmelcultuur

Dat schimmels van groot maatschappelijk belang zijn, bewees ook Johanna Westerdijk, grondlegster van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, die 100 jaar geleden benoemd werd als eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland. Tevens was zij directeur van het Willie Commelin Scholten laboratorium in Amsterdam voor plantenziektekundig onderzoek. Onderzoek op dit gebied was nog grotendeels onontgonnen terrein, maar het maatschappelijk belang ervan was groot. Mislukte oogsten hadden in de jaren daarvoor tot grote hongersnoden geleid en over mogelijke ziekteverwekkers was nog weinig bekend.

Dr. J. Bussemaker Oud-minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2012-2017).
Valerie Kuypers / Rijksoverheid

Inmiddels weten we veel meer over de oorzaak en bestrijding van bijvoorbeeld de iepenziekte en de aardappelziekte. Met de groeiende wereldbevolking is het onderzoek naar plantenziekten en de rol die schimmels kunnen spelen bij het oplossen van grote maatschappelijke vraagstukken, zoals antibioticaresistentie, actueler dan ooit. Voor dat onderzoek maken wetenschappers dankbaar gebruik van de collectie van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, dat onder leiding van Westerdijk uitgroeide tot de grootste collectie van levende schimmels, gisten en bacteriën ter wereld. Als eerbetoon is het instituut dit jaar – volkomen terecht – omgedoopt tot het Westerdijk Instituut.

Rolmodel

Maar Johanna Westerdijk was niet alleen een gedreven wetenschapper, zij was ook een rolmodel. Tijdens haar wetenschappelijke loopbaan zette zij zich volop in voor de positie van jonge vrouwen in de wetenschap. De proefopstellingen in het lab waren haar barricaden. Bijna de helft van haar 56 promovendi was vrouw. Twee van haar Zuid-Afrikaanse studenten werden later zelf hoogleraar. ‘Mijn meisjes’ noemde ze haar studenten graag. Een van die ‘meisjes’ was mijn eigen oudtante: tante Bery. Van de gesprekken die ik – toen ik zelf studeerde – met haar had, herinner ik me de warmte waarmee ze over Westerdijk sprak en haar enthousiasme voor de wetenschap nog goed.

Tante Bery realiseerde zich dat het voor vrouwen van haar generatie niet vanzelfsprekend was om te gaan studeren of carrière te maken in de wetenschap. Gelukkig is de positie van vrouwen nu een stuk beter. Mede dankzij het enthousiasme van tante Bery en de voortrekkersrol van Johanna Westerdijk. En daar profiteert ook het fascinerende onderzoek naar schimmels van.

Toch is er nog veel werk te doen. Want 100 jaar na Johanna Westerdijk is nog maar achttien procent van de Nederlandse hoogleraren vrouw, terwijl er ondertussen wel meer vrouwen dan mannen naar de universiteit gaan. Met de Westerdijk Talentimpuls spoor ik universiteiten aan om het aantal vrouwelijke hoogleraren te vergroten en zo bij te dragen aan meer diversiteit in de wetenschappelijke top. Het Westerdijkjaar is voor mij pas geslaagd als zich nog meer wegen openen. Nieuwe rolmodellen voor de volgende generatie. En nieuwe doorbraken in het vakgebied dat haar zo dierbaar was. De essays in dit biocahier zijn daarin een nieuwe stap. Laat deze bijzondere vakvrouw die de deuren naar de wondere wereld van schimmels opende, een bron van inspiratie blijven.

Lees het volgende artikel van het thema ‘Schimmels’

Een reis door het schimmelrijk

Wiel Hoekstra
Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 december 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.