Je leest:

Reproductief kloneren: zegen of misdrijf?

Reproductief kloneren: zegen of misdrijf?

Auteur: | 5 juni 2003

De eerste menselijke kloonbabies zijn geboren! Moeten we dat geloven of niet? En als het waar blijkt te zijn, is het dan aanvaardbaar zowel medisch als ethisch gezien? Wat zijn de mogelijkheden op het gebied van kloneren? Welk bewijs dat een kloon een kloon is moet men leveren? Wat zijn de motieven van de kloneerbedrijven en de toekomstige ‘ouders’? Al dit soort vragen worden behandeld in dit artikel.

Voor sommige paren, waarvan één of beiden onvruchtbaar zijn, is reproductief kloneren wellicht de enige manier om een ‘eigen’ baby te krijgen. Anderen zien reproductief kloneren als een mogelijkheid om een geliefd iemand die overleden is, terug te krijgen. Met de geboorte van kloonschaap Dolly en recentelijk de aankondigingen in de media van de geboorte van menselijke kloonbabies, is de hoop bij deze mensen alleen maar gegroeid. Is het valse hoop of zijn die claims waar? Zijn kloonbabies de nieuwste ontwikkeling op het gebied van kunstmatige reproductie?

De eerste kloonbaby?

Op tweede kerstdag 2002 kondigde het de biotech bedrijf Clonaid aan dat ‘s werelds eerste kloonbaby was geboren, een meisje, kloon van haar eigen 31-jarige moeder. Er zouden nog vier kloonbaby’s op komst zijn, waarvan een in Nederland. Volgens Clonaid is dat inmiddels in Nederland en in Japan ook gebeurd. Clonaid is geen gewoon biotech bedrijf maar onderdeel van de sekte van de Raelians. Deze wordt geleid door een voormalige autocoureur – Rael – die gelooft dat de mens zo’n 25.000 jaar geleden gekloneerd is van buitenaardse wezens.

Opvallend op de persconferentie was het complete gebrek aan bewijs dat de baby, Eva genaamd, een kloon is van haar moeder. Als DNA afkomstig van Eva identiek is aan dat van haar moeder is dat het geval. Het screenen van het DNA is, na de simpele handeling waarbij met een wattenstaafje wat wangslijmvlies wordt verzameld, eenvoudig uit te voeren. Dit bewijs is tot op heden nog niet geleverd. Ook ontbraken de wetenschappelijke details over hoe het kloneren is uitgevoerd.

A la Dolly?

De wetenschappelijke wereld gaat er van uit – als het al gebeurd is – dat bij het klonen van Eva een vergelijkbare techniek is gebruikt als bij kloonschaap Dolly (zie afbeelding 1). Hierbij werd een rijpe, maar onbevruchte, eicel ontdaan van de kern, die maar een set chromosomen bevat. Vervolgens werd de ‘lege’ eicel samengesmolten met een cel afkomstig van een ander volwassen (zesjarig) vrouwtjesschaap. De uiteindelijk gevormde eicel verkrijgt op deze manier een kern met twee sets chromosomen zonder dat er een bevruchting met een zaadcel heeft plaatsgevonden.

Gekloonde embryo’s zijn dus net als normale embryo’s diploïd. Af en toe ontwikkelt zo’n embryo zich verder. Na een paar dagen kan hij worden geplaatst in de baarmoeder van een draagmoederschaap. Slechts enkele van deze embryo’s (1 van 277 pogingen in het geval van Dolly!) ontwikkelen zich verder, soms tot een volwassen dier.

Afb. 1: Beknopte weergave van de gebruikte techniek om kloonschaap Dolly te krijgen. Inmiddels is schaap Dolly overleden op 14 februari 2003, ze is 6 jaar geworden. klik op de afbeelding voor een grotere versie

Na Dolly, zijn er enkele andere diersoorten, zoals koeien, katten en muizen gekloneerd. Maar altijd waren daarvoor heel veel eicellen nodig. En altijd was het percentage mislukkingen hoog. Zelfs uit 300 pogingen met apen in de VS is geen enkele gekloonde aap ter wereld gekomen. Wel waren er veel miskramen van mismaakte apenfoetussen.

Wat men dan ook wil weten is: hoe is het Clonaid gelukt wel succesvol te zijn bij de mens? Naar eigen zeggen zijn met de terugplaatsing van tien gekloonde embryo’s, vijf zwangerschappen tot stand gekomen. Hebben zij de techniek wezenlijk veranderd? Of hadden zij ook heel veel mislukkingen?

Arme Dolly bleek bij haar geboorte al “zes jaar” oud te zijn. Al op vrij jonge leeftijd kreeg zij reuma, een ziekte die bij mensen gewoonlijk op veel latere leeftijd ontstaat. En een paar week geleden is zij overleden, zes jaar na haar geboorte terwijl een normale schaap wel twee keer zo oud wordt. Hoe oud zou Eva zijn bij haar geboorte? Veel gekloonde lammetjes, geboren na Dolly, blijken ernstige afwijkingen te hebben: misvormde longen waardoor zij extra zuurstof nodig hebben om te kunnen ademen, misvormde poten, nieren en hartjes om er nog maar een paar te noemen.

Als Eva een kloonbaby is, is zij dan volledig gezond? Van leden van de Raelian sekte zullen we het niet horen. Volgelingen mogen niet spreken met mensen van buiten de sekte, en zeker niet met de pers. Als baby’s met ernstige afwijkingen, zoals bij de lammetjes, tot miskramen lijden of, nog erger, geboren worden uit pogingen te kloneren, zal de buitenwereld dit waarschijnlijk niet te weten komen.

Het bewijs?

Woordvoerster van de Raelians en wetenschappelijk leider van het kloonproject bij Clonaid, de biochemicus Brigitte Boiselier, zei op de persconferentie binnen tien dagen met het bewijs te komen dat Eva inderdaad een kloon is van haar moeder. Tot op heden is dat bewijs niet boven tafel gekomen. Sterker nog, de onafhankelijke deskundige voormalig wetenschapsjournalist Michael Guillen was ingeschakeld om het bewijs te verzamelen.

Maar deze heeft kort daarna zijn onderzoek gestaakt. Naar eigen zeggen omdat zijn team van onderzoekers geen toegang heeft gekregen tot moeder en kind. Aan zijn onafhankelijkheid en de deskundigheid, wordt in wetenschappelijke kring al langer getwijfeld. Guillen was niet alleen al aanwezig op de eerste persconferentie van Clonaid maar heeft als televisiejournalist zich zeer onkritisch opgesteld in programma’s over paranormale waarnemingen en gebedsgenezing. Als een van de weinige wetenschapsjournalisten, heeft hij zich positief uitgelaten over kloneren.

Brigitte Boiselier heeft op dat zelfde moment aangekondigd dat in het kader van privacy, de betrokken families niet meer wensen mee te werken aan een DNA-onderzoek. Dat de ouders hun medewerking weigeren – uit angst hun baby te verliezen – is begrijpelijk. Kloneren van mensen is in Nederland en in de Verenigde Staten verboden. Ook kan tot vervolging worden overgegaan als een misdrijf volgens de Nederlandse wet in het buitenland wordt gepleegd. Mocht de tweede zogenaamde kloonbaby geboren zijn in Nederland dan kan de moeder vervolgd worden en misschien verplicht worden haar DNA en dat van haar baby af te staan als bewijsmateriaal. Het kan dus zelfs een ingewikkelde juridische kwestie worden.

De ‘kloonbaby wedstrijd’ met Antinori

Uit een hele andere hoek zijn er ook claims dat kloonbaby’s op komst zijn. In januari 2003 zouden deze geboren worden. Mogelijk gemaakt door de Italiaanse gynaecoloog Severino Antinori. Het gaat hier niet om een biotech bedrijf dat uit is op grote winst ten koste van een groep vrouwelijke sekteleden die bereid is om eicellen ter beschikking te stellen, maar om een bona fide arts die kunstmatige reproductie tot aan haar grenzen wil toepassen.

Afb. 2: De omstreden Italiaanse gynaecoloog Severino Antinori

Deze, volgens sommigen, nogal excentrieke gynaecoloog heeft eerder een vrouw van 64 jaar in staat gesteld om een baby te krijgen. Een vrouw van die leeftijd heeft al lang geen eigen eicellen meer maar door een eicel van een jongere vrouw te gebruiken, die te bevruchten met het zaad van haar echtenoot en wat hormonen toe te dienen, kon deze vrouw een zwangerschap voldragen.

Vooral vanwege de leeftijd van deze vrouw ging deze behandeling om een ‘eigen’ kind te krijgen voor veel mensen te ver. Antinori was echter bereid al zijn expertise in te zetten om de kinderwens van zijn patiënt te verwezenlijken. Het gebruik van zogenaamde donoreicellen komt wel vaker voor maar meestal bij jongere vrouwen. Ook voor onvruchtbare mannen is er de mogelijkheid dat hun partner bevrucht wordt door donorzaad van een spermabank.

Legitieme kinderwens?

Voor sommige mensen is de kinderwens zeer sterk gekoppeld aan de wens dat het kind ook een genetische relatie heeft met de vader of de moeder, liefst met beide, maar niet met een derde onbekende zoals in geval van donoreicel of donorsperma. Deze wens verklaart de belangstelling voor kloneren die, in het geval van de patiënten van Antinori, zo ver gaat dat zij bereid zijn om zo’n behandeling te ondergaan.

Meestal gaat het om (rijke) stellen waarvan de partner onvruchtbaar is. Is het de man, dan kan zijn vrouw een hormoonbehandeling ondergaan waarbij een aantal rijpe eicellen verzameld wordt. Deze worden ontdaan van hun eigen kern en vervangen door een kern van bijvoorbeeld een huidcel van de vrouw of een huidcel van de man. Afhankelijk van wie van de twee zich wilt zich laten kloneren. Ondanks de grote risico’s, de lage kans op succes en een groot aantal landen waar kloneren wettelijk verboden is, heeft Antinori volgens eigen zeggen zo’n tweehonderd stellen bereid gevonden om mee te werken. Omdat reproductief kloneren in Italië verboden is, is Antinori uitgeweken naar een ander (onbekend) land waar dit wel is toegestaan.

Antinori zegt dat zijn enorme ervaring met het opsporen van aangeboren afwijkingen vroeg in de zwangerschap betekent dat zijn patiënten weinig risico lopen op een mismaakt kind. Dit, ondanks de waarneming dat bij de gekloonde lammetjes de afwijkingen alleen na de geboorte te zien waren.

Hier geldt dat in tegenstelling tot kloneren bij de Raelians, men weet dat als er iets misgaat, zijn patiënten hoogst waarschijnlijk wel naar buiten zullen komen met hun verhaal. De uitgangspunten van Antinori zijn andere dan die van de Raelians, maar beide hebben hetzelfde doel. Net als Clonaid, zal Antinori het bewijs van kloonclaims moeten presenteren en laten zien dat het DNA van zijn kloonbaby’s overeen komt met dat van de donoren. Als gynaecoloog had hij dat trouwens al eerder in de zwangerschap kunnen doen door bijvoorbeeld vruchtwater, dat celletjes van de baby bevat, af te nemen en te kijken of het DNA overeenkomt met dat van de donor. Dat heeft hij niet gedaan. Het is nu afwachten of het waar is en een kloonbaby geboren wordt of dat dit (wederom?) gewoon een stunt van een publiciteitszoeker is.

Toestaan of verbieden?

Politici, het publiek en de meeste wetenschappers zijn het er over eens dat de gezondheidsrisico’s te groot zijn. Maar ook ethische bezwaren wegen zwaar: hoe zou een kloon zich voelen? Vandaar dat vele landen zich uitspreken voor een verbod op dit zogenaamde reproductief kloneren.

Als, tegen de verwachting van wetenschappers in, blijkt dat bovengenoemde kloonbaby claims inderdaad echt zijn, is het de bedoeling dat in Nederland het Rathenau Instituut binnen 48 uur een debat met publiek, wetenschappers en politici organiseert om in te gaan op de ethische, wetenschappelijk en maatschappelijke consequenties van reproductief kloneren.

Indien veilig, wat zijn de ethische bezwaren van kloneren in een samenleving die zowel abortus als IVF toestaat? In onze samenleving vindt men een identieke tweeling normaal maar in andere gemeenschappen wordt het als iets vreemd beschouwd; hoe zou een identieke drieling gezien worden? Hoe zit het met de wettelijke status van een kloon? Is Eva de tweeling zus of de dochter van haar moeder of beide? Hoe zou reproductief kloneren mogelijk te misbruiken zijn? Hier valt te denken aan zeer rijke mensen die zich laten kloneren om bijvoorbeeld verzekerd te zijn van een nieuw hart of een nier indien nodig in hun latere leven.

Misschien wel het griezeligste voorbeeld denkbaar. Minder waarschijnlijk zal zijn dat legers Hitlers of Saddam Husseins gekloneerd worden waarin iedereen even slecht is als hun naamgenoot. Door studies met eeneiige tweelingen die apart zijn opgegroeid, denkt men nu dat vooral dat de jeugdige omgeving een rol speelt bij latere ontwikkeling en gedrag.

Waar klonering in principe niets mee te maken heeft is met genetische manipulatie. Dat is een geheel andere biologische techniek waarbij erfelijke eigenschappen worden overgebracht van het ene organisme op het andere. De erfelijke eigenschappen die vastgelegd zitten in onze genen, bijvoorbeeld intelligentie of muzikaliteit of mooi zijn kunnen niet met kloneren bij elkaar ‘geplakt’ worden om super intelligente, mooie of muzikale mensen te maken.

Ook het tegenovergestelde zal onwaarschijnlijk zijn: mensen die minder intelligent of zeer passief zijn, zouden gekloneerd kunnen worden om als slaven te werken voor een elite zoals dat in science fiction boeken voorkomt.

Zijn de (aangekondigde) kloonbaby’s echt? Wij zullen moeten wachten op de uitslag van onpartijdig DNA onderzoek voordat een uitspraak mogelijk is. En als die er komt. Hoe moeten we daar dan op reageren? Aan jullie om daar over na te denken!

Met dank aan Atie Gathier voor het redigeren van de tekst

Bronnnen:

Cahier Biowetenschappen “Stamcellen”. “Allemaal klonen”, Arno van ’t Hoog, Rathenau Instituut.

Zie ook:

Voor vragen of opmerkingen n.a.v. dit artikel kunt u mailen met:

Dit artikel is een publicatie van Nederlands Instituut voor Biologie (NIBI).
© Nederlands Instituut voor Biologie (NIBI), sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 juni 2003

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.