Je leest:

Renaissance-schilderijen zijn net mensen

Renaissance-schilderijen zijn net mensen

In zestiende-eeuws Venetië konden schilderijen dezelfde reacties oproepen als mensen; ze werden vereerd en bemind maar ook gehaat en vernield. De Venetianen identificeerden de schilderijen met de afgebeelde mensen zelf. “De huidige impact van bijvoorbeeld cartoons is zo misschien beter te begrijpen”, veronderstelt Elsje van Kessel.

Titiaan, Venus van Urbino, olie op doek, Florence, Galleria degli Uffizi

In de theatrale samenleving die Venetië was ging het erom de sociale rol waarvoor men in de wieg was gelegd zo overtuigend mogelijk te spelen. Mensen wisten met schilderijen hun publieke verschijning te versterken. Van Kessel ontdekte in eigentijdse bronnen dat schilderijen in sociale situaties functioneren als actieve deelnemers met menselijke trekjes.

Als zo’n schilderij was besmeurd, dan was het alsof de persoon zelf was besmeurd. Van Kessel: “het laat goed de gevoeligheden zien. Wij zijn geneigd te denken dat een plaatje maar een plaatje is, maar het raakt heel direct de persoon.”

NPO Doc Zomercolleges kunstgeschiedenis

Hoe bepaal je of een kunstwerk goed of slecht is? In de eerste week van augustus staat NPO Doc in het teken van kunstgeschiedenis, met onder andere de documentaireserie Medici: Godfathers of the Renaissance, over een van de invloedrijkste Europese families en hun invloed op de grootste culturele en artistieke revolutie van de westerse geschiedenis.

Geslagen, gekust en geliefkoosd

In de Venetiaanse cultuur van spel en conventies konden schilderijen soms de rollen van mensen overnemen en dus personen worden. Schilderijen ontvingen bezoekers en trokken pelgrims aan; ze genazen en redden mensen; ze verdienden geld; mensen werden verliefd op ze; ze riepen agressie op en werden slachtoffer van geweld; ze werkten als agenten van kunstenaars, adellijke families en vorstenhoven; ze werden geslagen, gekust en geliefkoosd.

Kunsthistorica Van Kessel gebruikte niet alleen kunsthistorische methodes maar keek ook met een ruimere, antropologische blik naar de bronnen. Dat was nodig om moderne Westerse ideeën over wat schilderkunst is, los te laten. Van Kessel: ‘je kunt schilderijen niet goed begrijpen als je niets over de oorspronkelijke werking in de samenleving weet.’

Zelfportret van de Renaissance-schilder Tiziano Vecelli (Titiaan) uit 1566. Titiaan (1487-1576) stond bekend om zijn levensechte, vaak erotisch getinte schilderijen.

Schilderijen vertolkten hun rollen op vergelijkbare wijze als mensen; zowel schilderijen als mensen vertoonden zeer conventioneel gedrag en hielden zich aan de hun bekende scenario’s van de kerk, literatuur en de Venetiaanse staat. De schilderkunst diende in feite het religieuze, sociale en politieke leven. Schilderijen waren instrumenten in de handen van religieuze instituties, regeringen, en families; en kunstenaars waren dit meestal ook.

Sociale levens

De kunstenaar was lang niet altijd belangrijk of zelfs maar zichtbaar. Anderzijds is er één kunstenaar die de discussie over het levensechte schilderij grotendeels in zijn eentje bepaalde: Titiaan. In de loop van de zestiende eeuw wordt hij meer en meer beschouwd als een goddelijke schepper, die zijn doeken niet met verf maar met vlees besmeert.

Schilderijen met een complex en bloeiend sociaal leven kwamen vooral voor waar politieke, religieuze, sociale en culturele belangen van diverse partijen samenvielen. Tegelijkertijd werden schilderijen geprezen als artistieke prestaties. Van Kessel wil dan ook niet beweren dat de Venetianen schilderijen stelselmatig voor levende wezens in biologische zin aanzagen.

Op sociaal niveau leefden de schilderijen echter wel degelijk. Van Kessel: ‘Schilderijen in het Venetië van het Cinquecento hadden sociale levens: ze waren deel van sociale netwerken.’

Elsje van Kessel promoveerde op 1 december aan de Universiteit van Leiden op haar proefschrift ‘The social lives of paintings in sixteenth-century Venice’.

Dit artikel is een publicatie van Universiteit Leiden.
© Universiteit Leiden, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 07 december 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.