Je leest:

Rammelende keien

Rammelende keien

Auteur: | 4 september 2012

Een raadselachtig verschijnsel in de woestijn van Chili. Wie of wat heeft die enorme keien toch zo mooi gepolijst? De stenen schuurden elkaar glad door tijdens aardbevingen tegen elkaar aan te schudden, concluderen geologen in het vakblad Geology. Hetzelfde mechanisme zou wellicht voor gesteentetransport kunnen dienen op droge planeten als Mars.

Waar komt deze mysterieuze acht ton wegende kei vandaan, en hoe komt het oppervlak zo glad?
Jay Quade, University of Arizona, met toestemming

In de kurkdroge Atacama-woestijn in Noord-Chili stuitten aardwetenschapper Jay Quade van de Universiteit van Arizona en drie collega´s uit Amerika, Australië en Israël op een verzameling raadselachtige keien. Ze waren groot – er zaten zelfs achttonners bij – en met name in het midden waren ze helemaal glad gepolijst. En dat was opmerkelijk.

De heuvels in de Atacama-woestijn hebben een flauwe helling en rivieren zijn nergens te bekennen, waardoor het gebied al een paar miljoen jaar zo ongeveer de laagste erosiesnelheden op aarde kent. Er wordt dus weinig materiaal vervoerd. Maar hoe komen de enorme stenen hier dan, en waar zijn ze zo glad van geworden?

Buikpijn

De onderzoekers danken hun ontdekking aan het feit dat Quade op een dag wat problemen had met de spijsvertering. Om deze reden maakten de geologen op veldwerk een extra stop bij de enorme rotsblokken die ze eerder voorbij waren gereden zonder er veel aandacht aan te besteden. Nu pas zagen ze hoe merkwaardig de keien er eigenlijk uitzagen, met hun gladgepolijste band in het midden.

Aardbevingen

Aardbevingen, concluderen de aardwetenschappers nu in het vakblad Geology. Het begon als een vermoeden, gebaseerd op waargenomen details. De bovenkant van de keien was bijvoorbeeld veel minder gladgeschuurd dan de zijkanten, en bijna alle keien lagen min of meer los op de grond – je kon ze laten wiebelen, als je er op ging staan. Als de wind een grote rol gespeeld zou hebben, en de keien bijvoorbeeld gezandstraald zouden zijn, waren ze wel vast komen te liggen in het zand.

Het bewijs voor de veronderstelling diende zich aan toen er tijdens een veldwerk een aardbeving plaatsvond, en de onderzoekers er getuige van waren dat de keien een minuut lang flink tegen elkaar aan geschud werden. Ze moesten nog oppassen dat ze er zelf niet tussen kwamen te zitten…

De keien lagen min of meer los op de grond…
Jay Quade, University of Arizona, met toestemming

7,5 jaar

De aardbeving had een magnitude van 5.2, en een epicentrum op 100 kilometer afstand van de onderzoeksplek. Zulke bevingen vinden gemiddeld één keer in de 4 maanden plaats, hetgeen betekent dat de 1,3 miljoen jaar oude keien in totaal, alles bij elkaar opgeteld, al zo´n 7,5 jaar tegen elkaar aan hebben liggen botsen.

Op aarde speelt deze manier van erosie en transport van gesteente maar een kleine rol, schrijven de onderzoekers. Zelfs in gebieden waar veel aardbevingen plaatsvinden zal het effect bijna overal verwaarloosbaar zijn, vergeleken met de erosiekracht van wind en vooral water. Wel zou het onderzoek interessante implicaties kunnen hebben voor andere, droge hemellichamen zoals de maan of Mars, denken zij.

Implicaties voor Mars?

Niet alle planeetonderzoekers zijn daarvan overtuigd. “Ik denk dat aardbevingen op Mars veel zeldzamer zijn omdat daar geen platentektoniek is en de vulkanen ook al heel lang slapen”, zegt aardwetenschapper Maarten Kleinhans, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar geulvorming op Mars.

Jay Quade, University of Arizona, met toestemming

“In Chili lig je zo ongeveer bovenop een actieve gebergtevormende zone, waar dus juist heel veel aardbevingen plaatsvinden.” En stel dat onze Marsrobots dit soort keien tegenmomen op Mars, wat zegt dat dan? Dan kan het een indicatie zijn voor aardbevingen, maar wellicht kan het fenomeen ook nog veroorzaakt worden doordat stenen stukgaan door de continue afwisseling van vriezen en dooien op de planeet. Kleinhans: “Daar is op Mars ruwweg 4 miljard jaar de tijd voor geweest.”

Wim van Westrenen, planeetwetenschapper aan de Vrije Universiteit Amsterdam, is het met hem eens. “Op de maan is geen water en geen wind, en heb je alleen trillingen – in dit geval meestal veroorzaakt door komeetinslagen – over om het gesteente in beweging te brengen. Maar volgens mij wisten we dat al langer. En op Mars is ‘het weer’ niet per se verwaarloosbaar als factor.” De planeetonderzoekers vinden het een leuk en interessant onderzoek, maar het verband met Mars lijkt ze, in dit geval letterlijk, behoorlijk ver gezocht.

In hoeverre Mars seismisch actief is – dus in hoeverre er Marsbevingen plaatsvinden – zal over een paar jaar onderzocht gaan worden, is kort geleden aangekondigd. Dan starten de Amerikanen met een nieuwe missie, InSight.

Bron:

Quade e.a., Seismicity and the strange rubbing boulders of the Atacama Desert, northern Chile, Geology 40 (september 2012) 851-854

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 september 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.