Je leest:

Planeet verrast sterrenkundigen

Planeet verrast sterrenkundigen

Auteur: | 11 juli 2003

Het kón eigenlijk niet, een planeet middenin de bolvormige sterrenhoop M4. Toch is hij gevonden, de planeet die rond twee uitgebrande sterren draait. Het is volgens sterrenkundigen de oudste van onze Melkweg en vormt ook een uitdaging voor theoretici. Want hoe kon een planeet zich dáár vormen?

In M4, een bolvormige sterrenhoop op 5600 lichtjaar van de aarde, is het druk. Zo’n 100.000 sterren bewegen er door elkaar heen. Dit soort sterrenhopen zijn erg oud – ouder dan onze eigen zon en aarde en vormen dus mooie overblijfselen van het vroege heelal. In 1988 werd in M4 een pulsar onderzocht, die tien keer per seconde rond zijn as draait. In die tolbeweging zat een kleine variatie – teken dat de pulsar een partnerster had. Die werd ook gevonden: een witte dwerg begeleidt de pulsar door de ruimte. Maar toen werd er een variatie in de variatie gevonden. Drie sterren bij elkaar? Of een planeet?

Foto van M4. De hemel rond de pas ontdekte planeet is afgeladen met sterren! bron: T2KA, KPNO 0.9-m Telescope, NOAO, AURA, NSF

Lange zoektocht

Tien jaar lang werd er tevergeefs gezocht naar de derde partner in het systeem. Nu hebben Steinn Sigurdsson (Pennsylvania State Universiteit) en Harvey Richer (Universiteit van British Columbia) met behulp van de Hubble ruimtetelescoop de schommelingen in pulsar PSR B1620-26 goed in kaart gebracht. Door de massa van de witte dwerg te schatten konden ze bepalen hoe die rond de pulsar draait. Dat gaf genoeg informatie over het stelsel om ook de baan en massa van de derde partner te berekenen. Het resultaat – 2,5 keer de massa van Jupiter in een omloopbaan van een eeuw – wijst duidelijk op een planeet.

Onvruchtbare grond

Een bolvormige sterrenhoop is niet echt gastvrij terrein voor planeten. Tenminste, dat dachten sterrenkundigen tot voor kort. Deze satellieten van onze melkweg bevatten een paar duizend sterren en zijn gevormd toen het heelal nog erg jong was. Toen waren er nog niet veel zware elementen gevormd in supernova’s. En om planeten te krijgen, nam men aan, heb je zware elementen nodig. Geen kans, in een bolhoop. Ook nog eens niet, omdat de sterren in een bolhoop erg dicht op elkaar staan. Ze trekken en duwen aan elkaar, en een planeet zou in zo’n omgeving heel makkelijk uit zijn baan worden gestoten. Die aanname is nu onderuit gehaald – tijd om de theorieën eens goed onder de loep te nemen, dus!

Bolvormige sterrenhopen draaien rondjes rond echte melkwegen, die vele, malen groter zijn. Deze afbeelding geeft een idee van de verhoudingen. bron: Davison E. Soper, Universiteit van Oregeon

Exoplaneten, zoals planeten buiten ons zonnestelsel heten, worden wel vaker gevonden. Meestal zijn het gasreuzen, groter nog dan Jupiter, die in krappe baantjes rond hun ster draaien. Ze heten daarom ‘hete Jupiters’. Ze verraden zich doordat hun bewegingen kleine schommelingen in de baan van de ster veroorzaken. Die uiten zich als kleine verschuivingen in spectraalopnamen van de ster. Ook kan de aarde tegen het omloopvlak van zo’n planeet aankijken. Als dat zo is, trekt de planeet regelmatig voor zijn ster langs. Eventjes wordt de ster daardoor wat zwakker – en dat verraadt de planeet.

De gasreus in M4 is een teken dat planeten zich op de meest vreemde plekken kunnen vormen. De zoektocht naar aardachtige planeten krijgt zo extra impuls: als we zelfs planeten zien rond de dode resten van twee sterren, moet een balletje steen rond een gele dwerg toch geen probleem zijn?

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 juli 2003

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.