Je leest:

Pioniers in pornografie

Pioniers in pornografie

Auteur: | 2 april 2010

Iedereen die wel eens in de videotheek komt heeft wel eens een nieuwsgierige blik geworpen op de porno-collectie. Om vervolgens met een rode blos snel door te lopen, want ‘wij’ kijken niet naar porno. Ondanks dit vluchtgedrag, kent pornografie een eeuwenoud succesverhaal.

Voor we kijken naar dit succesverhaal is het van belang om te definiëren wat we eigenlijk onder pornografie verstaan. Dat is namelijk helemaal niet zo eenduidig. De lijn tussen erotiek en pornografie is heel dun, en bovendien zeer persoonlijk. Wat de één obsceen vindt, is voor de ander een kunstzinnige uiting van het menselijk lichaam. Strikt genomen bestaat pornografie alleen in de hoofden van mensen, waarin het shockerende effect en het taboe dat eromheen hangt door eenieder zelf wordt beoordeeld.

Het woord ‘pornografie’ komt uit het Grieks en betekent letterlijk: de ‘grafiek van de ontucht’, of vrij vertaald ‘schrijven over hoeren’. Het is grappig om te constateren dat wij tegenwoordig pornografie altijd associëren met beelden. Boekjes uit de Bouquet-reeks waarin bloemrijk wordt verteld over ‘de daad’ zijn naar onze mening geen pornografie. Toch is juist de geschreven vorm in het verleden de aanleiding geweest voor het floreren van het beeldmateriaal. Laten we even kort een blik werpen op de geschiedenis van pornografie.

De Venus van Willendorf (links) & Attisch aardewerk met erotisch tafereel, 500 – 490 v. Chr. (rechts).

Flickr / Galerie op Weg & Andrew Griffith

Porno uit zijn context

Natuurlijk staat ons verleden bol van materiële uitingen die seksuele prikkels zouden kunnen oproepen. Daarbij kunnen we wel tot 50.000 jaar terug gaan. Denk bijvoorbeeld eens aan de vrouwelijke rondingen van de Venus van Willendorf, aan erotische grotschilderkunst, of aan de schunnige fresco’s gevonden in Pompeii.

Wetenschappers kunnen er helaas niet volledig hun vinger op leggen wat precies de oorspronkelijke bedoeling van deze uitingen was. Waren zij ten behoeve van een vruchtbaarheidsritueel? Hadden ze een religieuze betekenis? Dachten ze nu eenmaal veel aan seks en wilden ze dat een uitlaatklep geven? Vanwege het ontbreken van een context laten we deze uitingen in dit artikel achterwege. Bovendien verschilde het toen heersende moraal over naaktheid dermate met dat van ons, dat deze afbeeldingen onder ‘pornografie’ scharen wellicht niet terecht is.

Renaissance

De Renaissance bracht Europa’s pionier op het gebied van pornografie voort: Pietro Aretino (1492-1556).

Tijdens de Renaissance ontwikkelden de humanisten een eindeloze fascinatie voor de klassieke oudheid. Intellectuelen schoolden zich in Latijn en Grieks, en lazen Cicero en Vergilius. Voor kunstenaars was de hernieuwde interesse in de oudheid een prachtig excuus om heidense mythes vorm te geven. Het liefst naakt (zoals dat in de klassieke oudheid ook gebruikelijk was) en in erotische scenes. Terwijl het afbeelden van naakte lichamen taboe was, was het afbeelden van naakte satyrs, nymphen, goden, en godinnen dat niet. Zelfs in religieuze schilderijen werden scènes van Maria en kind geërotiseerd. In deze tijd had Aretino vrij spel voor een werk met een seksueel thema.

Sonnet en illustratie uit ‘I modi’, door Pietro Aretino
Wikimedia commons

Zijn controversiële boek ‘I modi’, ofwel ‘de manieren’, bracht een grote omwenteling teweeg in de Westerse wereld. Het combineert 16 seksueel expliciete sonnetten met 16 gravures van stelletjes die seks hebben in verschillende standjes. Hoofdpersonen in zijn werk zijn overigens niet zomaar fictief. Hij deelt bijzondere rollen toe aan prominente courtisanes, en bekende geestelijken van zijn tijd.

Aretino’s doel met ‘I Modi’ was tweeledig: enerzijds wilde hij seks weergeven op een leuke, levendige, en vertrouwde manier. Anderzijds wilde hij met zijn werk een tegengeluid bieden aan het in zijn ogen corrupte pauselijke hof. Wat Aretino’s werk zo aanstootgevend maakte in de ogen van de kerk was dat hij juist seks gebruikte als middel om pauselijke corruptie aan te tonen, en daarmee tevens een breed publiek wist te bereiken. (Door de uitvinding van de boekdrukkunst was het namelijk mogelijk om boeken goedkoper en minder arbeidsintensief te laten vervaardigen, waardoor ze beschikbaar werden voor een groter publiek.)

Door werken als ‘I Modi’ en de werken die daar op volgden, raakte pornografie nauw betrokken bij politiek en religieus verzet.

Franse revolutie

In de jaren voorafgaand aan de Franse Revolutie groeide de hoeveelheid pornografie gestaag. Het product viel goed bij het publiek—juist vanwege de taboesfeer die er omheen hing. De voornaamste doelwitten waren de aristocratie en de geestelijkheid. Beide groeperingen werden uitgemaakt voor impotent, hadden geslachtsziektes, en waren moreel verderfelijk. Het is ironisch dat het seksueel getinte materiaal dat voorheen alleen voor de elite beschikbaar was, een wapen werd in de handen van het volk dat hen zo haatte.

Niemand was onaantastbaar voor deze aanvallen, zelfs koning Lodewijk de 16e en zijn vrouw Marie-Antoinette niet. Zo werden er pamfletten verspreid waarin openlijk het vaderschap van haar kinderen in twijfel werd getrokken. Ook haar vermeende wilde orgieën en toegeschreven lesbische activiteiten werden verspreid onder de burgerij en werkende klasse. Deze ‘aanval’ ging door tot zij was vastgezet in de gevangenis La Conciergerie. Toen circuleerden er berichten die haar beschuldigden van het hebben van een incestueuze relatie met haar zoon. Het doel hiermee is duidelijk: als de koning zijn vrouw niet onder controle kon houden, hoe kan hij dan gehoorzaamheid verlangen van het volk?

Marquis de Sade

Na de Franse Revolutie werd ‘politieke pornografie’ langzamerhand vervangen door materiaal dat meer algemeen de grenzen van sociaal geaccepteerde normen opzocht. De verhalen van Marquis de Sade markeren deze overgangsperiode in 1790. In plaats van politieke kopstukken op de hak te nemen, richtte de Sade zich meer op het ondermijnen van de algemeen geaccepteerde moraal.

Donatien Alphonse François de Sade ( Marquis de Sade) door Charles Amédée Philippe van Loo, tekening uit 1760.
Wikimedia Commons

Zijn werk was zo shockerend dat het niet beschikbaar was voor het publiek tot ver in de 20e eeuw (onderwerpen waren bijvoorbeeld incest, kindermoord, en verkrachtingen). Hierbij ging het hem niet enkel om het uiten van afwijkende seksuele verlangens, hij wilde met zijn werk ook aantonen dat iemands levensvisie kan worden beheerst door het verlangen om anderen te domineren en zelfs te vernietigen. Marquis de Sade is tevens naamgever voor de seksualiteitsvorm ‘sadisme’.

Victoriaanse tijdperk

Opvallend genoeg beleefde porno in het preutse Victoriaanse tijdperk (1837-1901) juist een enorme bloeiperiode. De groeikern verschoof van Frankrijk naar Engeland, waar het meer commercieel uitgebuit werd. In een tijd die gekenmerkt werd door starre conservatieve morele waardes, ontwikkelde pornografie zich als een op zichzelf staand genre waarvan het doel enkel bestond uit het opwekken van lustgevoelens.

Er werd door overheidsinstellingen veel moeite gedaan om de dubieuze literatuur en afbeeldingen uit handen van het publiek te houden. Vooral vrouwen werden in bescherming genomen. Omdat zij als biologisch inferieur werden beschouwd, waren zij meer vatbaar voor de invloed van vleselijke lusten. Niet langer werd pornografie gevreesd vanwege zijn politieke boodschap, maar vanwege het perverteren van het ‘onschuldige’.

Terwijl vrouwen tegen alles werden beschermd wat ook maar enigszins een blosje op de wangen zou kunnen veroorzaken, bloeide pornografie onder de mannelijke bevolking enorm. In 1834 telde Londen alleen al 57 porno-zaakjes!

Victoriaanse pornografie creëerde morele anarchie waar het maar kon. In deze tijd werd homoseksualiteit openlijk verworpen, maar in de pornografie ontsproten seksuele uitingen van alle vormen en maten. De gouden eeuw van verdrukking betekende tegelijk de gouden eeuw van pornografie.

Porno voor de massa

De 20e eeuw is de eeuw van technologische vooruitgang. En elk technologisch sprongetje werd op de voet gevolgd door pornografen. Door in te haken op media als fotografie, film en internet werd porno meer en meer beschikbaar voor de massa. Bij een pompstation, in de videotheek, of thuis achter je computer; porno werd een product dat altijd voor handen was. Daarmee raakte het verweven met het dagelijks leven.

We kijken tegenwoordig niet meer op van een Sloggi-billboard waarop een schaars geklede dame zwoel in de cameralens kijkt, alhoewel dit in andere tijden wellicht als pornografisch zou worden beschouwd. Daarmee verandert ons begrip van wat pornografie dus feitelijk is. Maar omdat pornografie steeds extremer wordt, zoekt het nog steeds de grenzen op van de algemeen geaccepteerde moraal. Wat dat betreft is er vijf eeuwen na het ontstaan van porno helemaal niets veranderd.

Een snelle blik in de geschiedenis van pornografie toont aan dat pornografie altijd al een—zij het ietwat ondankbare—rol heeft gespeeld in het tarten en bestrijden van de gevestigde rollen, en de sociale angst die eromheen hangt.

Zie verder

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 april 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.