Je leest:

Overspoeld door toeristen

Overspoeld door toeristen

Auteur: | 17 juni 2010

Tijdens het Oerol festival krijgt Terschelling te maken met een toeristentsunami. Maar ook de andere Waddeneilanden worden zomers overspoeld door toeristen. Hoewel er natuurlijk veel wordt geklaagd over al die buitenstaanders, is toerisme een economische zegen. Bovendien versterkt toerisme de lokale identiteit.

Tijdens het Oerol festival is de bevolking van Terschelling tijdelijk vertwaalfvoudigd. Overal (“oerol”) zijn de festivalbezoekers te vinden: op het strand, in de duinen en in het café. Je zou bijna kunnen spreken van een ware toeristentsunami. Hoewel Oerol uitzonderlijk veel bezoekers naar Terschelling brengt, worden ook de andere Waddeneilanden in de zomermaanden min of meer overspoeld door toeristen. In het hoogseizoen zijn er vier tot zes toeristen op elke eilander.

Toeristen op weg naar een van de Waddeneilanden.

Identiteit onder druk?

De vraag die veel sociale wetenschappers zich stellen, is wat de aanwezigheid van buitenstaanders met de identiteit van een gemeenschap doet. Vooral voor hechte, (voorheen) gesloten gemeenschappen – zoals eilandbewoners – kunnen de gevolgen groot zijn. Verdwijnt een dialect, als iedereen plotseling netjes ABN moet spreken met toeristen? En valt een gemeenschap niet uit elkaar, zodra je in een half uurtje op het vasteland bent en de kinderen daar misschien zelfs wel naar school gaan?

Lange tijd, ongeveer tot aan de jaren zeventig, waren etnologen en andere sociale wetenschappers inderdaad bang dat lokale, traditionele culturen als sneeuw voor de zon zouden verdwijnen als gevolg van contact met buiten. Bruggen, spoorwegen, snelwegen, radio en televisie zouden er voor zorgen dat Markenaars, Zuid-Bevelanders, Urkers, Texelaars en Friezen zich tot een soort van Nederlandse eenheidsworst zouden ontwikkelen. Inmiddels denken de meeste sociale wetenschappers daar anders over. Culturele eigenaardigheden, zoals omgangsvormen, gewoontes, normen en waarden, zijn een stuk taaier dan men dacht. Ook al verandert een cultuur, ze verdwijnt niet zomaar.

Zelfbewust

Soms wordt de lokale identiteit zelfs versterkt door contact met buitenstaanders. In het geval van de Waddeneilanden lijkt dat te zijn gebeurd, zo blijkt uit onderzoek van dr. Rob van Ginkel, antropoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Over de identiteit van Texelaren schrijft hij: ‘Juist ook door de sterk toegenomen invloeden van buiten en de toeristische belangstelling werd men zich bewust van het eigene, het specifieke van de Texelse eilandcultuur.’

Hier is een bekend sociaal mechanisme aan het werk: als je weinig contact hebt met buitenstaanders, denk je dat de ideeën en gewoontes van je eigen sociale omgeving normaal zijn. Je weet immers niet beter. Maar contact met anderen kan dat veranderen. Als blijkt dat andere mensen nooit naar de kerk gaan of gruwelen van haaienvinnensoep, dan ga je je eigen gewoontes met frisse ogen bekijken. De ander functioneert als het ware als een culturele spiegel. Zo raak je je ervan bewust dat gewoontes of rituelen niet vanzelfsprekend zijn, maar eigenlijk heel ‘typisch’: typisch Nederlands, typisch Texels, of typisch jij.

Een bedreigende spiegel

Toeristen zijn bij dit proces eigenlijk de perfecte buitenstaanders. Vakantiegangers nemen namelijk speciaal het vliegtuig of de boot om de culturele eigenaardigheden van jouw omgeving te komen bekijken – er moet dus wel iets bijzonders aan de eigen cultuur zijn. Contact met toeristen kan daarnaast ook minder positieve gevoelens opwekken: de aanwezigheid van toeristen kan worden ervaren als een bedreiging voor de eigen identiteit. Een gemeenschap vindt dan dat de eigen gewoontes moeten worden beschermd tegen de dominante cultuur van de buitenstaanders. In beide gevallen – ‘Hé, wij zijn blijkbaar interessant’ en ‘Help, onze identiteit ligt onder vuur’ – wordt een gemeenschap zich extra bewust van het eigene en unieke. Toerisme kan dan ook bijdragen aan een ware Renaissance van lokale cultuur.

Volgens het Continu Vakantie Onderzoek (CVO) besteedt de Waddentoerist ongeveer €30 per dag. In andere toeristengebieden geven ze slechts zo’n €20 per dag uit.

Commerciële belangen spelen hierbij natuurlijk ook een belangrijke rol. Overal ter wereld wordt er goud geld verdiend aan allerlei ‘authentieke’ rituelen en producten, speciaal geproduceerd voor toeristen. Dat geldt voor ‘traditionele’ danskunst op Bali, maar ook voor typisch Terschellings cranberrysap. Op de Waddeneilanden is het toerisme zelfs de belangrijkste inkomstenbron. Hoewel sommige antropologen erg kritisch zijn over deze vercommercialisering van cultuur, zien andere onderzoekers vooral de positieve kanten: de (her)waardering van het eigene.

Dialect aandikken

Dat de eigen identiteit versterkt kan worden dankzij contact met toeristen, laat taalonderzoek bijvoorbeeld goed zien. “In 1966 deed de Amerikaanse taalkundige William Labov een beroemd geworden studie naar het taalgebruik op het eiland Martha’s Vineyard in de Verenigde Staten,” zegt taalkundige Mathilde Jansen, die onderzoek deed naar taalverandering op Ameland. “De situatie van dat eiland, dat niet ver van grote steden als Boston en New York afligt en veel toeristen trekt, lijkt in sommige opzichten op die van de Nederlandse Waddeneilanden. Uit Labovs onderzoek bleek dat de inwoners van Martha’s Vineyard hun accent juist versterkten, omdat zij het in die tijd sterk opkomende toerisme als een bedreiging voelden voor hun eigen identiteit.”

Iets dergelijks is volgens Jansen ook aan de hand op Ameland, waar het dialect nog volop gesproken wordt. “Ook daar zie je dat de mannen van de oostkant van het eiland, waar de meeste toeristen komen, de uitspraak van hun dialect aandikken als zij onder elkaar zijn. Zo benadrukken ze hun eilander identiteit.”

Het is een mooi voorbeeld van de manier waarop identiteiten zich ontwikkelen: niet in afzondering, maar juist in relatie met elkaar. Dankzij de toerist weet de eilander een beetje beter wie hij is, of in ieder geval wie hij zou willen of moeten zijn.

Bronnen:

Lees meer:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 17 juni 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.