Je leest:

Over echte maagdelijkheid en goed minnaarschap

Over echte maagdelijkheid en goed minnaarschap

Auteurs: en | 24 oktober 2005

Hoe kan het dat mensen niet veilig vrijen, ondanks alle beschikbare informatie en middelen? Onderzoekers en beleidsmakers die zich bezighouden met aids-preventie in Afrika, zitten vaak met de handen in het haar.

Hoe kan het dat mensen niet veilig vrijen, ondanks alle beschikbare informatie en middelen? Onderzoekers en beleidsmakers die zich bezighouden met aids-preventie in Afrika, zitten vaak met de handen in het haar. Ze praten dan ook over ‘Afrikaanse seksualiteit’ op een nogal homogeniserende, en medisch georiënteerde manier. Het is tijd voor een breder seksualiteitsbegrip, claimen de seksonderzoekers Eerdewijk & Spronk, want natuurlijk is seks ook in Afrika meer dan een technische (voortplantings)kwestie alleen.

Wie het onderzoek naar seksualiteit in Europa en Afrika naast elkaar legt, struikelt onmiddellijk over opvallende inhoudelijke verschillen. Europeanen, zo suggereert de literatuur, hebben seks voor het plezier en voor het genot, om intimiteit en liefde te uiten, om kinderen te krijgen, om ‘het zelf’ kenbaar te maken, om te domineren, of om geld te verdienen. Op het Afrikaanse continent, zo suggereert het onderzoek, gaat het bij seks slechts over drie dingen: reproductie, gegenderde machtsrelaties en geld. Begrijpelijk wellicht, gezien de aids-epidemie en de omvangrijke tienerzwangerschappenproblematiek, maar om twee redenen wel problematisch.

Liefde, seks en relaties: vaste ingrediënten van de wekelijkse bijlage bij de Keniase Daily Nation

Ten eerste wordt seksualiteit in dergelijk onderzoek als een vanzelfsprekend begrip gebruikt, waarbij impliciet wordt verondersteld dat iedereen weet wat ermee bedoeld wordt. Het wordt daardoor slecht doordacht, wat het vatbaar maakt voor een normatieve invulling. ‘Seksualiteit’ komt bijvoorbeeld voor heteroseksualiteit te staan, of er wordt over ‘Afrikaanse seksualiteit’ gepraat op een manier waarop we nooit over ‘Europese seksualiteit’ zouden spreken.

Een tweede probleem is dat de aandacht voor reproductieve gezondheid en HIV/aids seksualiteit weliswaar op de academische (en beleids)agenda heeft gekregen, maar paradoxaal genoeg ook heeft bijgedragen aan een problematische benadering van seksualiteit. Seksualiteit staat dan louter en alleen in de context van bijvoorbeeld ongewilde zwangerschappen of HIV-infecties. Zo’n medisch perspectief maakt seksualiteit al snel tot een maatschappelijk probleem.

De promotie van safe sex

Seksualiteit is echter veel meer. Allereerst is het van belang om verschil te maken tussen seks en seksualiteit. ‘Seks’ refereert zowel aan een daad (in de zin van seks hebben) als aan een categorie, aan een praktijk en aan een gender. Het woord ‘seksualiteit’ duidt sinds de tweede helft van de negentiende eeuw de seksuele gevoelens aan die van persoon tot persoon verschillen (zoals in het gebruik van ‘mijn seksualiteit’).

Daarnaast is ‘seksualiteit’ onderdeel van een groter geheel van vertogen in het sociale leven, zoals ideologie en praktijken van verwantschap. Ook omvatten seks en seksualiteit allerhande subjectieve verlangens en ervaringen van individuen in verschillende sociale/economische/politieke/culturele contexten. In dit verband is gender wellicht de meest fundamentele sociale dimensie die betekenis geeft aan seks en seksualiteit.

Liefde, seks en relaties: vaste ingrediënten van de wekelijkse bijlage bij de Keniase Daily Nation

Deze bredere interpretatie van seksualiteit werpt ook een ander licht op het thema van veilig vrijen. Vanuit het oogpunt van reproductieve gezondheid, aids-voorlichting en de promotie van ‘safe sex’ is het vaak onbegrijpelijk voor onderzoekers, beleidsmakers en voorlichters dat mensen niet veilig vrijen. Hoe kunnen mensen, met alle beschikbare medisch georiënteerde informatie en alle mogelijkheden om veilig te vrijen, zich niet beschermen? Maar seks heeft niet alleen een medische betekenis in de levens van jongeren en volwassenen. Of eigenlijk, het heeft vaak juist geen medische betekenis. Vanuit andere seksualiteitsperspectieven bekeken hebben mensen vaak ‘goede’ redenen om niet veilig te vrijen. De context waarin beslissingen over ‘safe sex’ totstandkomen wordt volgens ons mede gevormd door seksualiteit en gender als betekenisvolle manieren waarop mensen hun leven vormgeven.

Seksualiteit als vergrootglas.

Allebei doen wij onderzoek naar de manier waarop mensen hun seksualiteit (be)leven, en welke betekenissen het voor hen heeft. Rachel bestudeert via levensgeschiedenissen de cultuur van seksualiteit van young professionals in Nairobi. Zij gebruikt seksualiteit vervolgens als een vergrootglas om naar de maatschappelijke veranderingen in postkoloniaal Kenia te kijken. Veranderende seksuele ervaringen en veranderingen in maatschappelijke processen leiden op hun beurt tot verschuivende genderverhoudingen, waardoor de praktische en symbolische relaties tussen vrouwen en mannen wijzigen. Uiteindelijk veranderen daardoor ook definities van vrouwelijkheid en mannelijkheid, en de wijze waarop iemand zich ‘vrouw’ of ‘man’ voelt – de basis van seksuele ervaring.

Deze processen zijn goed zichtbaar bij jonge, sociaal mobiele volwassenen, omdat zij de maatschappelijke veranderingen als het ware belichamen. Zo koppelen de jonge Keniase vrouwen uit Rachels onderzoek vrouwelijkheid in tegenstelling tot de generatie van hun moeders niet zozeer aan moeder-en-echtgenote-zijn, maar juist aan onafhankelijkheid en carrière maken. Door hun seriële relaties, waarin zij zich seksueel genoegen of plezier of verlangen toe-eigenen, wordt hun seksuele ervaring positief gekoppeld aan ‘vrouwzijn’. Dit is fundamenteel voor de manier waarop zij zichzelf identificeren als vrouw: seksueel genoegen is onderdeel van hun ‘gendered sense of self’.

Liefde, seks en relaties: vaste ingrediënten van de wekelijkse bijlage bij de Keniase Daily Nation

Bij mannen vindt er ook een verschuiving in de definitie van mannelijkheid plaats. Waar vrouwelijke partners meer belang hechten aan vrouwelijk genot, gemeenschappelijkheid en een meer gelijkwaardige invulling van een relatie, kan een beetje ‘man’ niet meer zomaar leunen op patriarchale ideeën over mannelijke autoriteit. Het mannelijke ‘gendered sense of self’ verschuift naar een meer invoelende en op vrouwelijke seksuele voldoening gerichte invulling van seksualiteit (‘a good man is a good lover’).

Deze processen vinden natuurlijk niet zonder conflicten plaats. Individuele worstelingen, strijd in relaties en de kritiek die young professionals als groep te verduren krijgen, bepalen voor een groot deel hoe personen zich ontwikkelen als seksuele subjecten.

‘Een echte man weet hoe hij een condoom gebruikt.’

Anouka’s onderzoek richt zich op seksualiteit bij ongetrouwde meiden en jongens in Dakar (Senegal). Eind jaren negentig was zij op internationaal niveau actief in de promotie van reproductieve en seksuele gezondheid en rechten van jongeren. Een paar jaar geleden begon zij aan een promotieonderzoek dat meer inzicht moest geven in hoe jongeren in een lokale context invulling geven aan hun reproductieve rechten, en zich beschermen tegen ongewenste zwangerschappen en seksueel overdraagbare aandoeningen als HIV en aids.

Hierbij wilde zij ‘safe sex’-gedrag, of het gebrek daaraan, expliciet aan de orde stellen vanuit de beleving van seksualiteit door jongeren. Ze onderzocht welke relaties jongens en meiden met elkaar aangaan en welke rol liefde, geld en seks daarin spelen.

De meiden blijken over het algemeen moeilijk over seks te praten, en zij benadrukken steeds het grote belang van maagdelijkheid. Hun claim niet seksueel actief te zijn moet echter zorgvuldig geïnterpreteerd worden, want seks hebben betekent voor hen penetratie van de vagina door de penis. Alle andere seksuele activiteiten (met de hand, mond of anaal) zijn dus wel degelijk mogelijk. De uitspraak ‘ik ben maagd’ betekent absoluut niet dat deze meiden geen seksuele levens of seksueel plezier hebben.

De Senegalese jongens praten wél graag over hun seksuele ervaringen, omdat zij daarmee hun mannelijkheid kunnen laten zien. Ze doen zich daarbij vaak zekerder voor dan ze zijn. Goed luisteren maakt duidelijk dat ze vaak minder ‘in control’ zijn dan wordt verondersteld.

De verschillende invullingen van mannelijkheid, vrouwelijkheid en seksualiteit maken het voor Senegalese jongeren moeilijk zich voor te bereiden op seks en condooms bij de hand te hebben. Het gevolg: veel onbeschermde seks. De uitdaging is manieren te zoeken waarin de plezierige aspecten van seks en de betekenissen van mannelijkheid en vrouwelijkheid gekoppeld kunnen worden aan veilig vrijen, bijvoorbeeld via een slogan als ‘een echte man weet hoe hij een condoom gebruikt’.

Tijd voor theorie

Na een aantal jaar afzonderlijk te hebben gewerkt, kwamen we erachter dat onze onderzoeken over seksualiteit enkele in het oog springende inhoudelijke overeenkomsten vertonen. Ook bleken we allebei een klankbord te missen. We werkten beide bij afdelingen waar seksueel gedrag geen onderwerp van discussie was, en waar maar weinig collega’s zich met seksualiteit bezighielden. Zo kwamen we op het idee om het Nederlands Seksualiteit Netwerk op te zetten. In mei van dit jaar organiseerden we een eendaagse workshop onder de titel _Sexuality, Society and the Self: Constructing Sexualities in Practice and Discourse.

Deze inspirerende bijeenkomst maakte duidelijk dat het hoog tijd is voor meer reflectie op de termen seksueel gedrag, seksualiteit en gender, en op de relatie tussen deze drie. Ofwel, dat er meer getheoretiseerd kan worden over seksualiteit.

Anouka van Eerdewijk werkt als promovenda bij het Nijmeegse Centrum voor Vrouwenstudies en het Centre for International Development Issues Nijmegen. Rachel Spronk is als promovenda verbonden aan de Amsterdamse School voor Sociaal Wetenschappelijk Onderzoek.

Dit artikel is een publicatie van LOVER.
© LOVER, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 oktober 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.