Je leest:

Oudste wiskundige geheim ontcijferd

Oudste wiskundige geheim ontcijferd

Auteur: | 23 februari 2007

“De wieg van de wiskunde ligt in Afrika.” Dat schrijft het Vlaamse wetenschappelijke tijdschrift Eos. Wetenschappers hebben namelijk de tekens op een 20.000 jaar oud botje ontcijferd dat een halve eeuw geleden door een Belgische geoloog-archeoloog werd gevonden in Afrika. Het gaat om een ingewikkelde telstaaf.

Een halve eeuw geleden ontdekte de Belgische geoloog-archeoloog Jean De Heinzelin een botje bij opgravingen in het Congolese Ishango, op vijftien kilometer van de evenaar, aan de oever van het Edwardmeer. Het Ishango-botje, dat ‘de oudste wiskundige vondst van de mensheid’ wordt genoemd, is een opmerkelijk object, slechts tien centimeter lang, met een kwartskristal aan het uiteinde. Het lijkt op een soort schrijf- of werktuig, maar het meest opmerkelijke aan het botje zijn de drie kolommen met kerven die langs de lengteas verspreid staan. Deze inkervingen stellen getallen voor en zouden het oudste bewijs van wiskundige kennis bij de mens kunnen zijn.

Het ‘eerste Ishango-been’ van vier kanten bezien

Jarenlang speculeerden wetenschappers over de betekenis van de tekens op het Ishango-bot, dat in het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel ligt. Is het een kalender? Een instrument waarmee de visvangst verdeeld werd? Een toverstokje of wichelaarsinstrument? Een rekenkundig spel? Een verzameling priemgetallen?

In de streepjesgroepen kunnen we een eenvoudige nummering zien: drie streepjes samen stellen het cijfer drie voor, acht streepjes het cijfer acht… Maar het wordt interessanter als we dit beentje tot een tabel ‘openrollen’ en elke streepjesgroep door een Arabisch getal vervangen. De relaties tussen die getallen vertonen veel curiositeiten: er zijn tweevouden, het totaal van de kolommen is gelijk aan 60, veel optellingen vormen tevens producten, priemgetallen of de tafel van vier… (Bron: Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen)

Het tweede been van Ishango

Opheldering over de betekenis van het wonderlijke Ishango-been kwam er door de ontdekking van een tweede botje, het ‘tweede been van Ishango’ genaamd. Dit wierp een nieuw licht op de betekenis van het ‘eerste Ishango-been’. De Heinzelin vond het tweede been destijds dicht bij het eerste been, maar hield het bestaan ervan geheim tot vlak voor zijn dood in 1998, “wellicht omdat subjectieve en onwetenschappelijke critici hem het leven zuur maakten,” schrijft Eos Magazine. Pas op zijn sterfbed verzamelde de Belgische wetenschapper zijn notities en begon hij aan een wetenschappelijk artikel. Een team van archeologen, wiskundigen en ingenieurs zette na zijn dood het werk voort en komt nu met de resultaten naar buiten.

De twee beentjes zouden telstokken zijn van een volk dat niet zoals wij decimaal telde, maar waarschijnlijk met de bases 6 en 10. Het zou gaan om een typisch Afrikaanse telwijze. Zo’n telproces is vergelijkbaar met wat wij in het westen doen als we getallen ‘turven’ (tellen met streepjes in groepjes van vijf), omdat dat overeenkomt met onze telbasis 10. “Doordat het Ishango-volk zijn getallen bedacht in een basis 6-10 combinatie, zoals volkeren in andere Afrikaanse gebieden vandaag, komt een onmiskenbare logica te voorschijn,” zeggen de wetenschappers. Volgens hen zijn de twee Ishango-beentjes de oudste getuigenissen van logisch redeneren. Het tweede been van Ishango wordt op 28 februari gepresenteerd op een wetenschappelijke conferentie in Brussel.

De beentjes zijn genoemd naar de plaats waar het gevonden is. Ishango bevindt zich in Kongo, op vijftien kilometer van de evenaar, aan de oever van het Edwardmeer. Het gebied ligt vlakbij het Nationaal park van Virunga en de grens Kongo-Uganda.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 februari 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.