Je leest:

Opstandige Bataven

Opstandige Bataven

De Opstand van de Bataven (69/70 na Chr.) behoort tot één van de beroemdste verhalen in onze vaderlandse geschiedenis. We vinden nog steeds elementen in onze cultuur die verwijzen naar deze Bataven. Bijvoorbeeld de Batavus fiets, de Bataviawerf, en de Batavierenrace. Maar waarom is dit verhaal zo beroemd?

Het is het verhaal van Julius Civilis. In één van de boeken van de Romeinse schrijver Tacitus, zijn Historiae, lezen we over hem. Volgens Tacitus is Julius Civilis een Bataaf van koninklijke bloede. Hij noemt hem ‘intelligenter dan je van een barbaar zou verwachten’. Een slimme kerel dus. Julius dient jarenlang in het Romeinse leger als officier. Later wordt hij de aanvoerder van de Bataafse opstand. En niet geheel onverdienstelijk ook.

Tacitus en de Opstand

Er zijn veel verhalen en legendes bekend over de Opstand. Dat is op zich vreemd, want Tacitus is de enige bron die we van de Opstand hebben. En zo positief is hij niet over de Bataven. Is de geschiedenis werkelijk zo spannend als wat we er van gemaakt hebben? Laten we even kort kijken naar het verhaal van de Opstand.

Medium
De vermoedelijke verspreiding van de stammen in de eerste eeuw na Chr. De exacte grenzen zijn onbekend. A) Frisii (De Frissi zijn niet de latere Friezen zoals vaak wel wordt gesteld. Men vermoedt dat de huidige Friezen pas na 600 vanuit Noord-Duitsland Friesland binnentrokken.), B) Cananefaten, C) Bataven, D) Marezaten, E) Toxandriërs, F) Menapii, G) Ambivariten, H) Chamaven, i) Sugambri, J) Bructeren, K) Tubanten, L) Usipeti, M) Tencteren
Wikimedia commons / Arwin Kossen

Bataafse huurlingen

De Romeinen hebben rond het begin van onze jaartelling de gewoonte om ook lokale bevolking in te zetten ter ondersteuning van het legioen. De Bataven zijn dappere soldaten waar de Romeinen graag een beroep op doen. Dit is een win-win situatie voor beide partijen. De Bataven leven weliswaar in bezet gebied, maar dienst doen in het leger gebeurt op vrijwillige basis. Daarnaast zijn ze vrijgesteld van belasting betalen. Julius Civilis is commandant over een afdeling van deze Bataven, de zogenaamde hulptroepen.

Beschuldigd van rebellie

Tijdens de regeringsperiode van keizer Nero (54-68 na Chr.) komt er plotseling een einde aan Julius’ glansrijke carrière in leger. Samen met zijn broer Julius Paulus wordt hij beschuldigd van rebellie door de commandant van het Romeinse leger in Beneden-Germanië (Fonteius Capito). Waarom vertelt het verhaal van Tacitas niet. Wel is Tacitas van mening dat de mannen ten onrechte zijn beschuldigd.

Julius’ broer Paulus wordt ter plekke ter dood gebracht. Hijzelf ontspringt weliswaar de dans, maar moet naar Rome afreizen om rechtspraak te ontvangen. Gelukkig voor Julius zijn Romeinse keizers in deze tijd hun leven ook niet zeker. Rome wordt geteisterd door burgeroorlog en troonstrijd. De Romeinse keizers volgen elkaar in rap tempo op. Tegen de tijd dat hij in Rome aan komt zit er alweer een andere keizer op de troon. Nero’s opvolger Galba ontslaat Julius van rechtsvervolging; Julius mag terugkeren naar het noorden. Hij is uiteraard erg kwaad vanwege de dood van zijn broer. Julius broedt op een listig plan om wraak te nemen op de Romeinen.

Dienstplicht en schandknapen

Terug in de Rijndelta is de goede verstandhouding tussen de Romeinen en de Bataven bekoeld. Keizer Vitellius komt namelijk aan de macht in het zogenaamde Vierkeizerjaar (69 na Chr.). Zoals het vaak gaat bij pas aangestelde politici, veegt hij schoon schip en herziet hij gemaakte regels en afspraken. Bij de Bataven schrapt hij de vrijblijvendheid van dienst doen in het Romeinse leger. Vanaf dat moment is er sprake van dienstplicht, ook voor bejaarde Bataafse mannen. Kleine jongetjes worden eveneens opgeroepen. Niet om te dienen in het leger maar om te dienen als schandknapen. Met de komst van Vitellius worden de Bataven ineens als ‘onderworpenen’ behandeld. Voor het trotse Bataafse volk is de maat vol.

Samenzwering in het bos

Julius Civilis hoort van de onrust onder de Bataven. Met zijn zinnen nog steeds op wraak gezet, organiseert hij een feestavond in een bos. Hij nodigt hiervoor vele Bataafse edelen uit. Onder het genot van drank en lekker eten doet hij aan hen een sluw plan uit de doeken. Onder zijn bezielende leiding en met behulp van verschillende afleidingsmanoeuvres gaan ze de Romeinen verdrijven van het Bataafse grondgebied. De edelen zijn gelijk laaiend enthousiast! Diezelfde avond zweert een ieder aanwezig trouw aan de goede zaak. De Opstand is geboren.

De samenzwering van julius civilis
‘De samenzwering van Claudius Civilis’ (1661) door Rembrandt van Rijn. Vanwege een fout in de originele vertaling van Tacitus wordt Julius Civilis vaak ook Claudius Civilis genoemd.

Opstand

Eind 69 komt het bij Nijmegen tot een treffen tussen de Bataven en twee Romeinse legioenen. De Romeinen delven het onderspit, omdat de Bataafse huurlingen in het Romeinse leger massaal overlopen naar de Bataafse kant. Dat hadden de Romeinen niet verwacht!

De Opstand verloopt zeer succesvol. De Bataven winnen steeds meer gebied op de Romeinen, totdat keizer Vespasianus in Rome aan de macht komt. Hij stuurt een overmacht Romeinse soldaten naar een slag bij Xanten, waarmee hij de Opstand weet te stoppen. Julius kan niet anders dan ingaan op het onderhandelingsvoorstel van de Romeinen. Aan weerszijden van een oude brug ontmoeten beide delegaties elkaar, en dan…Helaas, daar houdt het verhaal van Tacitus op. We weten niet precies hoe het afloopt, maar wetenschappers vermoeden dat de oude situatie van tolerantie en samenwerking tussen beide partijen hersteld wordt.

Medium
‘De Bataven verslaan de Romeinen bij de Rijn’ (1613) door Otto van Veen (1556-1629)
Wikimedia commons / Rijksmuseum Amsterdam

Tacitus’ geschetste beeld

Zowel de Bataven als Julius komen er niet bijster goed vanaf in Tacitus’ verhaal. Hij is dan wel een geschiedschrijver, maar hij is ook een Romein die schrijft vanuit Romeins perspectief. Zo noemt hij de Bataven ‘barbaren’, in tegenstelling tot de geciviliseerde Romeinen. En Julius is -ondanks Tacitus’ relatieve waardering voor hem – een vijand van Rome. Ondanks Tacitus nogal negatieve beeld van de Opstand gaat dit verhaal toch zijn eigen roemrijke leven leiden. Hoe komt dit?

Bataven worden beroemd

De verheerlijking van de Opstand van de Bataven begint al in de Renaissance, wanneer de werken van Tacitus grotere bekendheid gaan genieten. In het werk De Divisiekroniek (1517) van schrijver Cornelius Aurelius duikt de Opstand van de Bataven voor het eerst op. Aurelius heeft zo zijn eigen reden om dit verhaal op te laten vallen: “Dit is allene gheseyt om te weten van die vromichheit, cracht ende ridderscap dien die Hollanders voermaels onder den Romeinen ghetoent ende bewesen hebben boven andere nacien vander werelt”. Hij wil dus graag dat zijn lezers op de hoogte zijn van de heldendaden van de Bataven. Ook dichter Joost van den Vondel haalt de Opstand van de Bataven aan. In 1659 vergelijkt hij – naar aanleiding van een schilderij van Govert Flinck- Julius Civilis met landsheld nr. 1, Willem van Oranje.

Maar niet alleen schrijvers roemen de Opstand. Voor schilders is de Opstand van de Bataven ook een geliefd onderwerp. Rembrandt van Rijn schildert bijvoorbeeld de nachtelijke samenzwering van Julius met de edelen. Ferdinand Bol wijdt op zijn beurt een doek aan de onderhandeling tussen de Bataven en de Romeinen.

Legitimatie van identiteit

Er is in de Renaissance en de Gouden Eeuw sprake van een toenemende verwondering voor de Bataven, en specifiek voor het verhaal van de Opstand. Waar heeft dat mee te maken?

Bij de vorming van Nederland als afzonderlijke staat hecht men steeds grotere waarde aan het vormen van een eigen identiteit. Een ‘identiteit’ wordt gedeeltelijk bepaald door een gezamenlijke geschiedenis, het liefst eentje om trots op te zijn. In de Gouden Eeuw legitimeren en ontlenen we onze eigen identiteit aan deze Bataven. Veel mensen zien de Bataven namelijk als verre voorouders van de Hollanders. De Opstand gaf blijk van heldhaftig verzet van deze fiere voorouders tegen wrede tirannie. Dat in deze geschiedenis wellicht het één en ander wordt aangedikt of misschien zelfs weggelaten neemt men voor lief. Misschien was Julius helemaal niet zo’n held als wat er van hem gemaakt is. Misschien verliep het allemaal wat genuanceerder. Dat maakt niet uit. In onze beleving is het verhaal van Julius Civilis en de Opstand van de Bataven – nog steeds- deel van onze prachtige geschiedenis, en rijp om te verfilmen als nieuwe Hollywood blockbuster.

Medium
Ook tegenwoordig zien we nog verwijzingen naar de oude Bataven. Deze replica van het schip de Batavia ligt in de Bataviawerf in Lelystad.
Wikimedia commons / Malis
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 januari 2010

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE