Je leest:

Openheid van de overheid wekt geen vertrouwen

Openheid van de overheid wekt geen vertrouwen

Auteur: | 12 januari 2012

Het lijkt zo simpel: Als de overheid zich maar opener opstelt, krijgen burgers wel meer vertrouwen in haar beleid en organisatie. Integendeel, zo toont Stephan Grimmelikhuijsen aan: transparantie kan het vertrouwen in overheidsorganisaties zelfs doen dalen.

Het is een wijdverspreide veronderstelling dat het burgervertrouwen in de politiek te winnen is door gewoon vanuit de overheid meer openheid van zaken te geven. Het was zelfs een van de speerpunten van de verkiezingscampagne van president Obama in 2008. In vooruitstrevend promotieonderzoek dat hij op 13 januari aan de Universiteit Utrecht verdedigt, bewijst Stephan Grimmelikhuijsen echter dat transparantie helemáál geen simpele sleutel tot de harten en het vertrouwen van burgers is.

Politici van D66 voeren actie voor meer transparantie bij de overheid door de ramen van het provinciehuis van Noord-Holland te lappen. Transparantie moet het draagvlak onder burgers vergroten, maar Grimmelikhuijsen laat zien dat daar heel wat meer voor nodig is dan alleen glashelder zijn!

Experimenteren met informatie

Grimmelikhuijsen onderwierp de informatievoorziening op gemeentelijke websites aan drie verschillende experimenten. 1080 deelnemers kregen groepsgewijs teksten voorgeschoteld over de besluitvorming, de genomen maatregelen en de resultaten van gemeentelijk beleid om de luchtkwaliteit te bevorderen. Maar in elke afzonderlijke groep werd deze informatie net even anders gepresenteerd.

Het experiment is een nieuwe methode in bestuurskundig onderzoek. Normaal gesproken richten bestuurskundigen zich met interviews en vragenlijsten op voorkomende gevallen uit de praktijk, maar Grimmelikhuijsen toont aan dat het experiment ook voor deze tak van wetenschap potentie heeft.

Gemeente Edam-Volendam plaatst live-uitzending raadsvergaderingen op haar website.

De valkuilen van transparant beleid

De eerste test in zijn onderzoek draaide om het gemeentelijke besluitvormingsproces. Grimmelikhuijsen varieerde de voorgelegde informatie hier op het punt van compleetheid. “Als je kijkt naar wat gemeentes over hun raadsvergaderingen naar buiten brengen, zit daar ook echt veel variatie in. Soms is het alleen een korte samenvatting, soms een hele transcriptie”, aldus Grimmelikhuijsen.

De deelnemers die complete informatie kregen en bijna letterlijk konden teruglezen wat in de gemeenteraad besproken was, waarderen de eerlijkheid van de gemeente. Maar tegelijkertijd daalt hun vertrouwen in de vakbekwaamheid van de gemeenteraad.

De overheid komt in complete verslagen minder competent over omdat volledige transparantie een kijkje achter de schermen biedt. Dan blijkt dat bij het nemen van besluiten ook veel gesteggel en politieke spelletjes komen kijken. Overheden vallen zo dan nogal van hun voetstuk.

Onderzoeker Stephan Grimmelikhuijsen

In het tweede experiment testte Grimmelikhuijsen het aanbieden van informatie over eenmaal overeengekomen maatregelen. “Dan ga je ook zien dat veel gemeenten hun website gebruiken als een soort propagandamateriaal. Ze stellen hun beleid wel erg rooskleurig voor.”

Daarom varieerde hij de voorgelegde informatie ditmaal op de mate van kleuring. De verschillende deelnemers kregen zeer positieve informatie, gematigd positieve informatie of een gebalanceerd beeld van de voor- en nadelen van het ingestelde beleid onder ogen.

Daaruit bleek dat àl te positieve informatie het vertrouwen in de overheid geen goed doet, omdat dit overkomt als pure opschepperij. Een kritische blik op het gemeentebeleid echter, zorgt eveneens voor dalend vertrouwen. Het zorgt er namelijk voor dat mensen de competentie van de gemeente lager inschatten. “Je moet niet teveel je eigen beleid afvallen”, verklaart Grimmelikhuijsen, “mensen zien het zo: OK, het besluit is genomen, dan moeten ze er ook voor gaan staan.” Overheidsorganisaties komen dan het beste weg met een licht positieve kleuring van hun beleidsinformatie.

De toiletten: Schoner wordt het niet!
EtherealBlade, Wikicommons

Tenslotte keek Grimmelikhuijsen naar de snelheid en duidelijkheid waarmee beleidsresultaten worden gepresenteerd. Verouderde en ingewikkelde informatie zorgt voor een daling van het vertrouwen in de overheid. Maar omgekeerd doen heldere en tijdige gegevens het vertrouwen niet stijgen.

Openheid over de beleidsuitkomsten is daarmee vooral een ‘hygiënefactor’: “Als je naar een restaurant gaat en het toilet is heel vies, kom je er nooit meer. Maar een schoon toilet geeft geen extra waardering, het voldoet gewoon aan je basisverwachtingen.” Evenzo beschouwen mensen een snelle en duidelijke informatievoorziening over de resultaten die de overheid boekt als vanzelfsprekend.

Noodzaak tot openheid

Ook al lopen overheidsorganisaties het risico dat hun openheid tot een dalend vertrouwen onder burgers leidt, toch pleit Grimmelikhuijsen voor een transparante overheid. “De idee van transparantie staat aan de basis van de democratie. In het oude Athene kwamen mannelijke burgers al kijken hoe de leiders besluiten namen, juist vanuit het belang van openheid voor de rechtsstaat.”

Bovendien ontstaat vanuit de moderne informatie- en communicatietechnologie niet alleen de mogelijkheid, maar ook een noodzaak om meer informatie sneller ter beschikking te stellen. Enorme hoeveelheden databestanden kunnen overal ter wereld opgeslagen blijven en met een muisklik openbaar worden gemaakt. Wikileaks bijvoorbeeld heeft laten zien dat overheden er niet op moeten rekenen dat zij gegevens altijd kunnen achterhouden.

“Je kunt dat soort ontwikkelingen beter vóór zijn door de informatie zelf naar buiten te brengen,” stelt Grimmelikhuijsen. Het is in ieder geval helder dat de juiste presentatie daarbij van vitaal belang is. “Als je met transparantie aan de slag wilt, moet je het wel goed doen!”

Bron:

  • Proefschrift Stephan Grimmelikhuijsen Transparency and Trust (Samenvatting in het Nederlands: pagina 277-290)

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 januari 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.