Je leest:

Op de stoel van de rechter

Op de stoel van de rechter

Auteurs: , en | 2 oktober 2006

Naarmate burgers meer kennis van een strafzaak hebben, wordt de straf die zij zouden willen opleggen lager. Toch blijven burgers, zelfs als zij hetzelfde volledige strafdossier hebben als de rechter veel strenger in hun oordeel dan echte strafrechters in die zaken.

Kloof tussen rechter en burger

Uit opinieonderzoek naar het gewenste strafklimaat in ons land komt sinds jaar en dag naar voren dat het Nederlandse publiek vindt dat rechters te licht straffen. Die publieke opinie wordt meestal gemeten aan de hand van een algemene stelling waar men het in min of meerdere mate mee eens dan wel oneens kan zijn. Een bekend voorbeeld daarvan is een stelling die het SCP lange tijd aan de bevolking heeft voorgelegd: ‘Misdaden worden in Nederland over het algemeen te licht bestraft’. De laatste jaren beamen bij elk onderzoek minstens vier van de vijf Nederlanders die stelling. Men spreekt daarom wel van een punitiviteitskloof tussen rechters en bevolking. Daaronder verstaan we het verschil in strafzwaarte die rechters en publiek passend vinden.

Sommige onderzoekers stellen dat de kloof wordt overdreven. Opinieonderzoek onder burgers vraagt naar de gewenste strafmaat in het algemeen, terwijl rechters zich over concrete zaken buigen, waarbij feiten en omstandigheden van misdrijf, dader en slachtoffer in detail aan de orde komen. Als burgers over net zoveel informatie zouden beschikken als de rechters, zouden zij hetzelfde straffen als de rechter. Meer informatie aan het publiek zou de kloof dus kunnen dichten. Dat onderzochten we.

Een aantal burgers en een aantal rechters is gevraagd om straffen op te leggen voor drie zaken: één over een zware mishandeling, één over een minder zware mishandeling, en één over een woninginbraak. Om het effect van hoeveelheid informatie over een strafzaak verder in kaart te brengen, zijn aan een tweede steekproef uit het algemene publiek dezelfde strafzaken voorgelegd, maar nu in de vorm van korte en ongenuanceerde krantenberichten.

Rechters en leken over dezelfde dossiers

In Figuur 1 staan de straffen weergegeven die de leden van het algemene publiek oplegden voor de zaken zoals beschreven in een krantenbericht, voor de leden van het publiek die een dossier voorgelegd kregen, en tenslotte voor de rechters met betrekking tot de dossiers.

Straffen van rechters en publiek naar aanleiding van het hen voorgelegde materiaal.

Gaven de rechters een gemiddelde gevangenisstraf van 29.7 maanden in het geval van de zware mishandeling, de gewone burger kwam gemiddeld op 60.9 maanden uit na beoordeling van hetzelfde dossier. Bij de andere twee dossiers, de eenvoudige mishandeling en de woninginbraak, zien we ook flinke verschillen. Bij de eenvoudige mishandeling is er een gemiddeld verschil van bijna 10 maanden gevangenisstraf ‘gewone burgers zijn bijna vijf maal zo streng als rechters’ en voor het dossier van de woninginbraak ligt de gemiddelde straf van de leden van het publiek op 19 maanden terwijl rechters gemiddeld 5 maanden passend vonden. Over de gehele linie blijkt de bevolking veel strenger te straffen dan de rechters, terwijl het om de beoordeling van exact hetzelfde materiaal gaat.

Krantenberichten verzwaren de straf

Bij twee van de drie strafzaken leiden korte en relatief ongenuanceerde berichten over strafzaken, zoals men ze in de krant pleegt te lezen, tot een strenger oordeel dan gedetailleerde dossiers van dezelfde strafzaken. Bij de zware mishandeling is het verschil in gemiddelde strafmaat tussen beide varianten 18 maanden, in de verwachte richting. Voor de casus eenvoudige mishandeling is er geen noemenswaardig verschil. De woninginbraak laat weer wel een verschil zien, en in dit geval gaat het zelfs om een erg groot verschil. Was de gemiddelde opgelegde straf bij de burgers daar op basis van het dossier nog bijna 19 maanden, het krantenbericht leidt tot de veel hogere gemiddeld opgelegde straf van ruim 62 maanden.

Wij vermoeden dat kwalitatieve verschillen tussen de krantenberichten in de drie zaken in termen van toon en gekleurde uitlatingen een belangrijke rol spelen in de mate waarin de berichten de burgers beïnvloeden. Wij veronderstellen dat het extreme verschil bij de woninginbraak veroorzaakt wordt door het feit dat volgens de beschrijving in het dossier het slachtoffer enige tijd na de inbraak overlijdt. Het dossier specificeert duidelijk dat dit overlijden het gevolg is van een hartstilstand die niets van doen heeft met de emoties van de inbraak. Uit het krantenbericht zou men echter met enige fantasie kunnen opmaken dat er wel een verband zou zijn, ofschoon dat niet expliciet wordt beweerd. Als deze interpretatie juist is, zou het een voorbeeld zijn van hoezeer de inkleding en de aard van de informatie effect kan hebben op de strafmaat die leken wensen op te leggen, in dit geval niet minder dan 44 maanden gemiddeld verschil.

Ook met dezelfde informatie blijken burgers veel zwaarder te straffen dan echte strafrechters. Wel gaat er een effect uit van de hoeveelheid en de presentatiewijze van informatie over strafzaken op het strafoordeel van leken. Dit effect kan zelfs in de orde van grootte van jaren gevangenisstraf zijn.

Over de auteurs

Dr. Jan de Keijser is senior onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) te Leiden. Prof. dr. Peter van Koppen is senior hoofdonderzoeker bij het NSCR, hoogleraar Rechtspsychologie aan de Faculteit der Rechtsgeleerd van de Universiteit Maastricht en hoogleraar Rechtspsychologie aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Vrije Universiteit Amsterdam. Dr. Henk Elffers is senior onderzoeker bij het NSCR en part-time hoogleraar rechtspsychologie aan de faculteit Rechten van de Universiteit Antwerpen.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR).
© Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 oktober 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.