Je leest:

Oog voor aandacht

Oog voor aandacht

Auteur: | 26 juni 2007

Onze ogen worden aan de lopende band gebombardeerd met informatie uit de omgeving. Hoe gaan we om met zo’n overdosis aan visuele informatie? Promovenda Gwendid van der Voort van der Kleij onderzocht hoe we onze aandacht selectief op bepaalde informatie in het gezichtsveld kunnen richten.

Top-down visuele aandacht

Van der Voort van der Kleij deed onderzoek naar twee varianten van selectieve visuele aandacht: top-downen stimulus-driven. Top-down visuele aandacht houdt in dat informatie uit het gezichtsveld wordt geselecteerd op basis van kennis, verwachtingen en doelen. Van der Voort van der Kleij legt uit: ‘Als we bijvoorbeeld een potje tennis spelen, dan wordt onze waarneming van de bal vergemakkelijkt door de kennis dat de bal rond is en een gele kleur heeft, en door de verwachting dat de opponent de bal op een bepaald deel van de baan zal serveren’.

Promovenda Gwendid van der Voort van der Kleij deed onderzoek naar selectieve visuele aandacht. Bron: Universiteit Leiden

Stimulus-driven visuele aandacht

Stimulus-driven visuele aandacht, daarentegen, is onafhankelijk van kennis, verwachtingen en doelen. Deze vorm van aandacht stelt ons in staat om snel en flexibel te reageren op nieuwe of onverwachte informatie uit de omgeving. Van der Voort van der Kleij: ‘Als er bijvoorbeeld plotseling een streaker de tennisbaan betreedt, dan is het belangrijk dat het visuele systeem dit registreert, zodat we even wachten met serveren’.

Global saliency

Van der Voort van der Kleij onderzocht een specifieke vorm van stimulus-driven aandacht: de automatische selectie van een object dat zich door een uniek kenmerk van andere objecten onderscheidt. In onderstaande afbeelding is het bijvoorbeeld het glas met de rode vloeistof dat meteen de aandacht trekt, omdat de andere glazen allemaal een blauwe vloeistof bevatten. Deze vorm van stimulus-driven aandacht wordt global saliency genoemd.

Visuele zoektaken

Hoe ging Van der Voort van der Kleij te werk? ‘Selectieve visuele aandacht kan worden bestudeerd met behulp van visuele zoektaken,’ vertelt de promovenda. ‘Proefpersonen nemen plaats achter een computer en moeten herhaaldelijk zoeken naar een doelobject tussen een aantal afleidende objecten; bijvoorbeeld een enkel groen streepje temidden van een aantal rode streepjes. Als onderzoeker kun je onder meer het aantal afleidende objecten variëren, en kijken of dit van invloed is op de tijd die proefpersonen nodig hebben om te bepalen of het doelobject wel of niet aanwezig is. Dat vertelt je iets over de efficiëntie van het zoeken.’

Wisselwerking

Uit complexe zoekexperimenten van Van der Voort van der Kleij blijkt onder meer dat top-down visuele aandacht (aangestuurd door een aanwijzing om de aandacht te richten op figuurtjes met een bepaalde kleur) helpt bij het selecteren van de locatie van het doelobject, zelfs wanneer deze locatie al saillant is (omdat het doelobject op een figuurtje met een unieke of ‘minderheidskleur’ verschijnt). ‘In modellen van visuele aandacht moeten we er dus rekening mee houden dat er een wisselwerking plaatsvindt tussen global saliency en top-down processen,’ zegt Van der Voort van der Kleij. De promovenda specificeerde deze wisselwerking in het Global Saliency Model, een model waarmee visuele hersenprocessen gesimuleerd worden.

Global saliency: een object dat zich door een uniek kenmerk (in dit geval kleur) van andere objecten onderscheidt, trekt automatisch de aandacht. Bron: Universiteit Leiden

Global Saliency Model

Het Global Saliency Model gaat uit van de hypothese dat global saliency het resultaat is van een interactie tussen objectherkenning ( _wat_is het object?) en ruimtelijke selectie ( waar bevindt het object zich?). De wat-vraag wordt beantwoord in de zogenoemde ventrale route van de hersenen, terwijl de waar-vraag wordt beantwoord in de dorsale route (zie onderstaande figuur). Global saliency komt tot stand door top-down verwerking in de ventrale route (de proefpersoon selecteert een bepaald object), naast stimulus-driven verwerking in de ventrale en dorsale routes (de aandacht wordt getrokken door een bepaald object op een bepaalde locatie).

Schematische weergave van het menselijke brein. Kleur en vorm van een object (zoals een stipje op een computerscherm) worden herkend in de ventrale route van de hersenen. Informatie over de locatie van het object wordt verwerkt in de dorsale route. Bron: Universiteit Leiden

Overlap

‘Digitale simulaties tonen aan dat dit model een aantal belangrijke bevindingen uit visuele zoekexperimenten kan verklaren,’ aldus Van der Voort van der Kleij. Haar conclusie: ‘Het is goed om onderscheid te maken tussen top-down visuele aandacht en global saliency, maar er is mogelijk een overlap in de mechanismen die aan beide vormen van aandacht ten grondslag liggen’.

G.T. van der Voort van der Kleij. To be selected or not to be selected: a modeling and behavorial study of the mechanisms underlying stimulus-driven and top-down visual attention. Promotor: prof.dr. B. Hommel

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van Universiteit Leiden.
© Universiteit Leiden, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 juni 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.