Je leest:

Onderweg naar een Egyptische morgen

Onderweg naar een Egyptische morgen

Auteur: | 29 januari 2007

Soapseries zijn in Egypte erg populair. Antropologe Abu-Lughod ging voor de Egyptische televisie zitten en onderzocht waar Egyptische soaps over gaan en welke rol ze in de Egyptische samenleving hebben. Uit haar onderzoek blijkt dat de opkomst van de orthodoxe islam een nieuw en controversieel thema in de soap is.

Dinsdagavond, 19.00 uur. Bord op schoot, pantoffels aan: tijd voor Onderweg naar Morgen. Zouden Yousef en Shirina elkaar deze aflevering eindelijk vinden tijdens een romantisch diner voor twee? En die Julia, dat serpent, waarom kan die niet gewoon terug gezet worden op het eerste het beste vliegtuig richting Brazilië – of liever nog, in het ongeventileerde ruim van een transatlantisch schip vol ratten… Leef jij ook zo mee met het gekonkel en gedoe van je favoriete hoofdpersonen in soaps? Je bent de enige niet. Ook in Egypte zitten kijkers elke avond gekluisterd aan de buis.

Televisie kijken in Egypte. Foto: www.sat7.org

Soaps vertellen allerlei verhalen. En dan gaat het niet alleen maar over de intriges en verwikkelingen in het leven van de hoofdpersonen zelf. Soaps vertellen ook allerlei verhalen over de samenleving waarin de soap zich afspeelt. Ook al zijn soap personages vaak rijker, succesvoller en mooier dan normale mensen en maken de meeste personages meer mee in een maand dan gewone mensen in een heel leven, zijn soapseries ook een afspiegeling van het dagelijkse leven. Aan soaps kun je bijvoorbeeld aflezen welke ideeën, normen en idealen in een samenleving worden gekoesterd: wat is succes; wat is ware liefde; hoe gedraagt een man zich; en hoe ben je een goede moeder? Ook wordt in soaps vaak verwezen naar maatschappelijke debatten en problemen. In ‘Onderweg naar Morgen’ worden bijvoorbeeld onderwerpen aangesneden als homoseksualiteit, hoe je als vluchteling om moet gaan met een oorlogstrauma en de (on)mogelijkheid van liefde tussen mensen uit verschillende klassen en culturen. Soaps zijn dus een dankbaar onderwerp om meer te weten te komen over een samenleving.

Televisie kijken in Egypte. Foto: www.sat7.org

Onderwerp van gesprek

Lila Abu-Lughod, professor aan Columbia University in New York, is voor de Egyptische televisie gaan zitten om zo die samenleving te onderzoeken. Soaps en televisie dramaseries zijn erg populair in Egypte. ‘Loop op elke willekeurige avond door de straten van Cairo of door de dorpen van Egypte en je zult het flikkeren van het televisiescherm zien en de gesprekken en muziek van de dan draaiende soap horen. Lees de kranten en je zult artikelen en cartoons zien die alleen te begrijpen zijn als je de soaps volgt,’ zegt Abu-Lughod. De Egyptische soap bestaat, anders dan in Nederland, uit 15 of 30 afleveringen die achter elkaar elke dag worden uitgezonden (vooral in de Ramadan maand). Abu-Lughod: ‘De soap lijkt het ritme van het nationale leven aan te geven. De vele televisies en het beperkte aantal kanalen en uitzendingen zorgen ervoor dat er soms een meerderheid van de Egyptenaren naar dezelfde serie kijkt.’ Soaps hebben een groot publiek en veel invloed op het dagelijks leven.. Ze zijn vaak het onderwerp van gesprek bij mensen thuis en in kranten en magazines. ‘Ik was geïntrigeerd door het feit dat televisiedrama vaak een medium is voor nationale discussies,’ schrijft de antropologe. Maar waar gaan de soaps eigenlijk over?

‘Loop op elke willekeurige avond door de straten van Cairo of door de dorpen van Egypte en je zult het flikkeren van het televisiescherm zien en de gesprekken en muziek van de dan draaiende soap horen,’ zegt Abu-Lughod.

Seculiere woelige tijden

Tot het midden van de jaren negentig gingen Egyptische series vaak over mensen uit de hoofdstad: over goede, hoogopgeleide fatsoenlijke mensen die zich staande proberen te houden in moeilijke en woelige tijden. De hoofdpersonen kregen bijvoorbeeld te maken met hebzucht, corruptie, bureaucratie, huizentekort, normvervaging binnen het gezin en uiteenvallende families. Vreemd genoeg kwam de groter wordende invloed van de orthodoxe islam niet aan bod. Religie bleef eigenlijk helemaal afwezig in de televisiedrama’s. Dit verbaasde Abu-Lughod, want de groeiende populariteit van de orthodoxe islam was een belangrijke ontwikkeling in de Egyptische samenleving. ‘Sinds het einde van de jaren zeventig zag men in Egypte de opkomst van een zelfbewuste islamitische identiteit, een fenomeen dat iedereen opmerkte en sommigen beangstigde’ schrijft Abu-Lughod. ‘De islamisering kon variëren van toegenomen vroomheid onder studenten tot gewelddadige acties van militante islamitische groeperingen.’ Onder invloed van deze islamisering werd de televisieprogrammering ook steeds religieuzer, met bijvoorbeeld praatprogramma’s over de islam en films over de Arabisch-islamitische geschiedenis. Maar in soaps was er niets te zien van deze maatschappelijke veranderingen.

Acteur Nour El-Sharif in de televisie soap ‘Hadrat Al-Muttaham Abi’, uitgezonden tijdens de Ramadan 2006. Foto: www.weekly.ahram.org.eg

De intrede van islam in de soap

In 1994 kwam een grote ommezwaai. De overheid voerde toen een nieuw beleid in: terrorisme moest worden aangepakt via de media en mensen moesten door radio en televisie worden gewezen op de gevaren van terrorisme. Vanaf dat jaar werd volgens Abu-Lughod de islam, en dan vooral de militante islam, een belangrijk thema in Egyptische soaps. Het televisiedrama ‘De familie’ (al-A’ila), dat in 1994 werd uitgezonden, gaat bijvoorbeeld over een hoogopgeleide jongen uit een arme familie die bij een terroristische beweging betrokken raakt en erachter komt hoe corrupt deze beweging is. ‘Soaps als ’De familie’ zetten een goede, correcte en redelijke islam tegenover een slechte, gewelddadige en verkeerd begrepen islam. De goede islam hoort dan bij hoogopgeleide en ontwikkelde moslims, de Al-Azhar universiteit, de staat en de televisie; de slechte islam hoort bij de extremisten,’ schrijft Abu-Lughod.

De serie werd veel besproken én bekritiseerd omdat het een slecht beeld van islamisten zou geven. Sommige kijkers eisten dat de soap van de buis zou worden gehaald. Ze maakten zich vooral boos over een scène waarin de verlichte moderne hoofdpersoon in discussie gaat met een extremist en de extremistische doctrines onderuithaalt. Als reactie op deze protesten stelde de overheid een speciaal telefoonnummer voor religieuze vragen in en werd de Mufti (de nationale religieuze autoriteit) gevraagd om de doctrines in de media uit leggen.

‘De familie’ werd geschreven door Wahed Hamed. Hij staat bekend als controversieël auteur die scripts heeft geschreven voor series over corruptie, impotentie, terrorisme en huwelijken tussen christenen en moslims. Foto: scene uit Hamed’s film ‘Terrorisme en kebab’ (1992).

Goede islam, slechte islam

Soaps als ‘De familie’ behandelen de opkomst van extremisme en andere religieuze kwesties op een eenzijdige manier. De soap is een spreekbuis voor de overheid om islamisten als gevaarlijke, corrupte lieden buiten spel te zetten. Maar ook televisiemakers willen de soap gebruiken om kijkers ervan te overtuigen dat de orthodoxe islam een bedreiging vormt voor Egypte. De overheid en de televisiemakers delen namelijk dezelfde ideeën over de plaats van religie in Egypte. Zowel de Egyptische intelligentsia (waar de televisiemakers deel van uitmaken) als politici streven naar een scheiding tussen, aan de ene kant, islam en aan de andere kant politiek, kunst en cultuur. Beide groepen voelen zich bedreigd door de opkomst van de orthodoxe islam. ‘Televisiemakers vinden dat ze de bevolking moeten opvoeden: soaps keuren af, preken en schetsen een alternatieve toekomst,’ aldus Abu-Lughod. Maar gezien de discussies en protesten die losbraken na de uitzendingen van ‘De familie’, zijn de overheid en de televisiemakers niet altijd even succesvol. De ideeën over ‘slechte moslims’ die in de soaps naar voren worden gebracht worden door een groot deel van de Egyptische kijkers betwist en aangevochten.

Televisie kijken in Egypte. Foto: www.sat7.org

Kloof of eenheid?

Na 1994 werd de opkomst van de orthodoxe en militante islam niet meer doodgezwegen in soaps en televisieseries. De soaps maakten nu expliciet dat er in de Egyptische maatschappij een strijd gaande was tussen normale (‘goede’) moslims en extremistische (‘slechte’) moslims. Lang niet alle Egyptenaren waren het eens met de manier waarop orthodoxe moslims in de soaps werden gerepresenteerd. Toch is het volgens Abu-Lughod niet zo dat de soaps hebben geleid tot een tweedeling in de Egyptische samenleving. ‘Televisie draagt indirect bij aan het creëren van een nationale gemeenschap. Televisie eist voor zichzelf de rol op van een omstreden en populaire arena waarbinnen het publieke debat over de islam kan worden gevoerd,’ aldus Abu-Lughod. Sommige mensen zijn het eens met de soaps en andere helemaal niet, maar het feit dat ze hierover met elkaar discussiëren, verenigt ze ook. Egyptenaren voeren een debat in de Egyptische media over de plaats van Egyptische moslims in de Egyptische samenleving: Egypte is altijd het uitgangspunt van het debat. Dit kun je bijvoorbeeld vergelijken met de Nederlandse discussie over softdrugs: je kunt voor of tegen de legalisering van softdrugs zijn, maar het feit dat we deze discussie voeren, is op zich al heel Nederlands. Volgens Lila Abu-Lughod spelen soaps dan ook een belangrijke rol in het nationale debat over de plaats van religie in de Egyptische samenleving. Daarmee vertellen soaps een verhaal dat groter is dan alleen de belevenissen de hoofdpersonen.

Bronnen:

Lila Abu-Lughod ‘Islam and public culture: the politics of Egyptian television serials.’ Middle East Report (jan/feb. 1993). Lila Abu-Lughod Local Contexts of Islamism in Popular Media. ISIM Paper 6, Amsterdam University Press (2006). Lila Abu-Lughod ‘Local Contexts of Islamism in Popular Media.’ ISIM Review 15 (2005).

Prof. dr. Lila Abu-Lughod is antropoloog en verbonden aan Columbia University, New York. In 1984 promoveerde ze aan Harvard op een onderzoek naar eer, vrouwen en dichtkunst in een Bedoeïene gemeenschap in Egypte. Haar meest recente boek heet ’Drama’s of Nationhood: the Politics of Television in Egypt’ (2005).

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 januari 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.