Je leest:

Oerol is eilander dialect

Oerol is eilander dialect

Auteur: | 22 juni 2006

Niet alleen tijdens Oerol is Terschelling een smeltkroes van culturen. De eilandcultuur is al eeuwenlang doordrenkt met invloeden van buitenaf, evenals de taal die er gesproken wordt.

Het 25ste Oerolfestival dat momenteel plaatsvindt op Terschelling heeft als thema Landverhuizers, verwijzend naar de verschillende migratiegolven die altijd kenmerkend zijn geweest voor het eiland. Niet alleen tijdens Oerol is Terschelling een smeltkroes van culturen. De eilandcultuur is al eeuwenlang doordrenkt met invloeden van buitenaf, evenals de taal die er gesproken wordt..

“Nu Oerol 25 jaar bestaat besef je dat voor de nieuwe generatie Oerol een traditie is. Oerol brengt nieuwe culturen in de eilandcultuur. Een mooi uitgangspunt voor de thematiek in het jubileumjaar.” Bron: http://www.oerol.nl

VOC

Terschelling werd vanaf de 9e eeuw bevolkt door Friezen. Door de gerichtheid op zee kwamen de oorspronkelijke bewoners echter in contact met allerlei verschillende bevolkingsgroepen. Het zeegat tussen Vlieland en Terschelling was bijvoorbeeld een belangrijke doorgangsroute naar de Zuiderzee. Dit verklaart waarom de haven van West-Terschelling destijds zo belangrijk was, met name voor VOC-schepen.

Door de zeevaart bestonden er relaties met allerlei plaatsen in het Zuiderzeegebied, maar ook waren er contacten met andere landen. Bovendien was er een nauwe relatie met Amsterdam. De Terschellinger Gerrit Knop schreef hierover in 1969:

De relatie met Amsterdam is altijd zeer groot geweest en menig Terschellinger was de Buitenkant (Prins Hendrikkade – Amsterdam) even vertrouwd als de Walle (Willem Barentszkade – Terschelling). Amsterdam was de thuishaven van Oostindievaarders, die een groot deel van hun bemanning van de eilanden, en niet in de laatste plaats van Terschelling, betrokken.

In de zeventiende eeuw werd naast de Verenigde Oostindische Compagnie ook de Noordse Compagnie opgericht, die zich toelegde op de walvisvaart. Nederlandse, Deense, Duitse en Engelse schepen voeren richting Groenland voor de walvisvangst. Het aandeel van Waddenbewoners was groot. Volgens de eilandbewoners zijn er nog Scandinavische klanken in de Waddendialecten te horen, maar taalkundig bewijs hiervoor is nooit gevonden.

De naam van de zeevaarder Willem Barentsz (1550-1597) leeft nog voort in de Willem Barentszkade op Terschelling. Hij werd bekend om zijn avonturen tijdens zijn tocht naar de kusten van Nova Zembla.

Tijdens de Franse overheersing (1795-1814) kwam de scheepvaart vrijwel stil te liggen. Voor de eilanders braken armoedige tijden aan. Overigens heeft de Franse tijd wel zijn sporen nagelaten in de dialecten van de Wadden. Dialectwoorden als avesearje ‘opschieten’, oanrikkemendearje ‘aanbevelen’ en temptaasje ‘opschudding’ herinneren hier nog aan.

Hollands en Fries

De gunstige ligging van Terschelling maakte het eiland ook tot slachtoffer van een langdurige Hollands-Friese machtsstrijd. Terwijl het eiland in de veertiende en vijftiende eeuw nog bestuurd werd door een Fries adelgeslacht, ging het in 1615 over in handen van Holland. Een Hollands bestuur nam zitting in de gemeente Midsland. Omdat het Hollands meer prestige genoot dan het lokale dialect, werd de taal van de bestuurders gedeeltelijk overgenomen en ontstond een meer Hollands getint Fries. Nog een paar keer wisselde Terschelling van eigenaar: in 1806 was er een Fries bestuur, acht jaar later was Noord-Holland weer de baas. In de Tweede Wereldoorlog werd het eiland echter definitief ingedeeld bij de provincie Friesland.

Het Noorse theatergezelschap Asterions Hus brengt tijdens Oerol 2006 het verhaal van de Babylonische spraakverwarring tot leven. Bron: http://www.oerol.nl

Deze politieke conflicten hadden vooral consequenties voor het dialect van Midsland; hier wordt tot op de dag van vandaag een Hollands-Fries mengdialect gesproken, net als op het buureiland Ameland. De dialecten van Oost- en West-Terschelling behielden hun overwegend Friese karakter. Het Aasters (Oost-Terschelling) heeft nog de minste Hollandse invloeden ondergaan doordat de bewoners van de oostkant minder op zee gericht waren en meer op de landbouw. Om onderling met elkaar te communiceren werd meestal gebruik gemaakt van het Midslands, dat op deze manier heeft bijgedragen aan de verhollandsing van de overige twee dialecten.

Eilander identiteit

Overigens worden de Waddendialecten in de huidige tijd nog veel meer bedreigd door het Nederlands. Veel eilanders verdienen hun brood in de toeristenbranche en spreken meest van tijd Nederlands of Duits. Dat de komst van het toerisme niet alleen maar negatieve gevolgen hoeft te hebben voor een dialect bewees de beroemde sociolinguïst William Labov met zijn studie op het Amerikaanse eiland Martha’s Vineyard. Hij nam een opleving van het plaatselijke dialect waar, terwijl het toerisme steeds groter vormen aannam. Uit angst hun eilander identiteit te verliezen, werden de Vineyarders des te standvastiger in hun dialectgebruik.

Wellicht houden de Terschellinger dialecten ook nog even stand. Aan het Oerolpubliek zal het in ieder geval niet liggen. Want Oerol is toch vooral ook een echte eilander traditie geworden, waarin de identiteit van het eiland oerol (dialect voor ‘overal’) aanwezig is.

Bron:

Taal van de Wadden. Mathilde Jansen en Marc van Oostendorp. Reeks: Taal in stad en land. Sdu Uitgevers, Den Haag 2004.

Dit artikel is een publicatie van Meertens Instituut.
© Meertens Instituut, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 22 juni 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.